OpenOffice document MS Word document

Aan het Russische hof

Paleis en protocol in de negentiende eeuw

Een wandeling door de tentoonstelling

De openingstentoonstelling van de Hermitage Amsterdam, Aan het Russische hof. Paleis en protocol in de 19de eeuw, is een groot feest. Een audiëntie bij de tsaar en een feestelijk bal. Meer dan 1800 objecten, alle uit de verzameling van de Hermitage in St.-Petersburg. De twee vleugels van de Hermitage Amsterdam tonen met indrukwekkende portretten, bijzondere landschappen, kostbare geschenken, schitterende japonnen, uniformen en andere kostuums het leven aan een van de luisterrijkste hoven van negentiende-eeuws Europa.

Centraal staat het leven aan het hof, vooral de openbare gebeurtenissen in en rondom het Winterpaleis – het hoofdgebouw van de huidige Hermitage –, maar er is ook aandacht voor het privéleven van de tsaren. Het Winterpaleis was namelijk niet alleen werkpaleis maar ook residentie. Daardoor is de Hermitage, naast schatkamer van cultuur en beheerder van een wereldberoemde collectie, tegenwoordig ook een monument voor de Russische staat onder tsaren én van hun privéleven. Deze uitzonderlijke combinatie maakt het mogelijk om leven en geest van het hof rond 1900 opnieuw tot leven wekken en eveneens de niet aflatende zucht van de Russische heersers naar luxe en Europees charisma te laten zien.

De tentoonstelling

Voor Aan het Russische hof. Paleis en protocol in de negentiende eeuw zijn eenmalig beide tentoonstellingsvleugels van de Hermitage Amsterdam in gebruik. De tentoonstelling geeft een inkijk in vele verschillende facetten van het leven aan het negentiende-eeuwse hof. Ze zijn ondergebracht in twee hoofdthema’s, elk in één vleugel. De Keizersvleugel aan de Nieuwe Keizersgracht is de audiëntie en toont het officiële hofleven met zijn ontzagwekkende ceremonies en strikte protocol. De Herenvleugel aan de Nieuwe Herengracht verhaalt van de talrijke bals en feesten aan het hof, en geeft bovendien een indruk van het privéleven van de tsaren.

Op audiëntie

De grote zaal in de Keizersvleugel is de plaats van een audiëntie aan het Russische hof. Audiënties vormden het hart én fronttoneel van het officiële leven. Ze vonden plaats in de Sint-Joriszaal van het Winterpaleis. De Tsaar aller Russen stond met zijn echtgenote op het podium, bij de troon. Een van de tronen, van Paul I, is op de tentoonstelling te zien (20.jpg). De aankleding van de audiëntiezaal in Amsterdam bestaat verder uit vazen, staatsieportretten en vele galakostuums en -japonnen. De vazen (22.jpg) zijn van kostbare materialen als jaspis en porfier uit alle uithoeken van Rusland, wat ze tot symbolen maakt van de uitgestrektheid van het tsarenrijk. In de Sint-Joriszaal zelf hingen in de regel geen portretten, in de Amsterdamse audiëntiezaal des te meer. Het zijn prachtige portretten van de negentiende-eeuwse tsaren en hun tsarina’s. Een hoogtepunt is het portret van de laatste tsaar, Nicolaas II, gemaakt door Ilja Repin (30.jpg)

De tsaren hadden een familieband met het Nederlandse vorstenhuis. Dat kwam door het huwelijk van de dochter van Paul I, Anna Pavlovna (Paulowna) met de Nederlandse koning Willem II. In de tentoonstelling zijn twee grootse portretten van Willem en Anna toegevoegd, een geschilderd door de Nederlander Nicolaas Pieneman, een door de Belgische schilder Nicaise de Keyser. Ze zijn speciaal voor deze tentoonstelling gerestaureerd door de Hermitage in St.-Petersburg, met financiële steun van de Stichting Vrienden van de Hermitage Nederland (31.jpg & 47.jpg).

Centraal in de audiëntiezaal staat een grote vitrine met een parade van hovelingen, gekleed in schitterende uniformen en ongekende pronkjaponnen, met lange slepen (04.jpg). Voor de kleuren van de japonnen golden strenge hiërarchische voorschriften, opgesteld door tsaar Nicolaas I zelf.

St.-Petersburg

Vanuit de grote audiëntiezaal loopt de bezoeker St.-Petersburg in. De zeven kabinetten naast de grote zaal tonen gezichten op de stad en zijn omgeving in schilderijen, aquarellen, tekeningen, foto’s en filmbeelden. Een van de hoogtepunten is een maar liefst 4,5 meter breed panorama van de stad vanuit de Peter en Paul Vesting aan de noordkant van de Neva (19.jpg).

St.-Petersburg, gesticht door Peter de Grote in 1703 als ‘venster op het Westen’, nam in 1712 de status van hoofdstad van Rusland over van Moskou. Vanaf toen had tsarendynastie van de Romanovs de stad als woonplaats. Ze bezaten niet alleen de huidige Hermitage, maar ook vele andere luxueuze paleizen in de stad. Bovendien verhuisden ook alle adellijke families, volgens eis van Peter, naar St.-Petersburg en lieten evenzeer weelderige residenties bouwen. Hoe meer lijfeigenen men had, hoe groter het spiksplinternieuwe paleis moest zijn. En natuurlijk moesten voor de regering ook nieuwe gebouwen verrijzen. Vlakbij de stad lieten de tsaren en de adellijke families in de achttiende en negentiende eeuw prachtige buitenpaleizen bouwen: Pavlovsk, Oranienbaum, Peterhof, Tsarskoje Selo, Gattsjina en Krasnoje Selo. Later werden kleinere paleizen en paviljoens aan de grote paleizen toegevoegd. Een mooi voorbeeld is de Cottage, een ‘kleine’ villa bij Peterhof, waar tsaar Nicolaas I en zijn echtgenote tsarina Aleksandra Fjodorovna vaak met hun gezin verbleven.

Het paleis

Het huidige Staatsmuseum de Hermitage bestaat uit een ensemble van gebouwen: het Winterpaleis, de Kleine en Grote (later Oude) Hermitage en het Hermitagetheater, alle uit de achttiende eeuw, en de negentiende-eeuwse Nieuwe Hermitage. Samen vormden ze tot 1917 het hart van het Russische keizerlijke hof.

Het Winterpaleis werd tussen 1754 en 1762 gebouwd door de Italiaanse architect Francesco Bartolomeo Rastrelli, in opdracht van keizerin Elisabeth, de dochter van Peter de Grote. Haar schoondochter Catharina de Grote, breidde, nadat ze de macht naar zich had toegetrokken, eerst het gebouw uit met een eigen privépaleis, de Hermitage, daarna met een eigen kunstgalerij, de Grote Hermitage (waardoor het privépaleis de naam ‘Kleine Hermitage’ kreeg), daarna nog een eigen theater.

Catharina’s kleinzoon Nicolaas I tenslotte bouwde in 1852 de imposante Nieuwe Hermitage (zodat de Grote Hermitage ook de naam ‘Oude Hermitage’ kreeg), waar de collecties van de Romanov-tsarendynastie voor het eerst openbaar getoond werden, in majestueuze museumzalen. Het hele complex strekt zich nu uit over ruim een halve kilometer langs de rivier de Neva. De honderden openbare en voormalige privévertrekken zijn nog even overweldigend als ze voor bezoekers uit de tsarentijd moeten zijn geweest.

Tsarenkabinetten

Op de eerste verdieping is in ‘biografische’ kabinetten aandacht besteed aan de levens van de zes negentiende-eeuwse tsaren, beginnend bij Paul I en eindigend bij Nicolaas II, de laatste tsaar van Rusland. Persoonlijke memento’s, portretten, kostuums en documenten vertellen over de levens van deze tsaren die, uitgezonderd Nicolaas II, bij het grote publiek niet zo bekend zijn. Speciale aandacht is er voor die aspecten uit hun leven en regering die hebben bijgedragen aan het zichtbare Russische hofleven. Zo wordt verhaald over Alexander I en zijn verhouding tot keizer Napoleon, en van de hervormingen die ‘Tsaar-Bevrijder’ Alexander II doorvoerde. Onder de bijzondere objecten in dit gedeelte een portret van tsarina Aleksandra Fjodorovna, de vrouw van Nicolaas I, door Franz Xaver Winterhalter en de weelderige japonnen van Maria Fjodorovna, de vrouw van Alexander III, gemaakt door de eerste echte couturier van Parijs, Charles Frederick Worth (02.jpg).

Deze serie kabinetten wordt symbolisch afgesloten met een fotoreportage van de vertrekken van het Winterpaleis, vóór en na de Russische Revolutie van 1917. Die van erna zeggen veel over de communisten en hun vernielzucht.

Protocol

De etiquette aan het Russische hof was fascinerend. Recepties, staatsbanketten, bals en jachtfestijnen, alles verliep volgens strenge protocollen. De basis hiervan is gelegd door Peter de Grote, die in 1722 een ‘Rangentabel’ publiceerde: een officiële lijst van militaire, civiele en hofrangen en -standen van het Russische Rijk, die de hiërarchie aan het hof vastlegde. Latere tsaren voegden daar hun eigen regels aan toe. De strikte hofhiërarchie werd aan het begin van de negentiende eeuw letterlijk veel zichtbaarder, doordat er speciale kledingvoorschriften werden ingevoerd. Algemene regel: hoe hoger de rang, hoe meer (goud)borduursel en versierselen op uniform en kleding. Iedereen aan het hof bezat kleding en uniformen voor verschillende gelegenheden: doordeweekse dienst, kerkbezoek of een officiële receptie.

Op de eerste verdieping tegenover de tsarenkabinetten is er nog een rij van ruimten, waar dieper zal worden ingegaan op het hofprotocol. Zo wordt de relatie van de Russisch-orthodoxe Kerk tot de staat geïllustreerd, onder meer door zeer kostbare religieuze gewaden (11.jpg) en persoonlijke iconen van de tsaren (12.jpg). Uitvoerige aandacht is er voor belangrijke kerkelijke ceremonieën als kroning, huwelijk en begrafenis. Dan tonen orders (36.jpg & 37.jpg), uitnodigingen, regels en voorschriften de strikte, officiële kant van het hofprotocol. In het middelste kabinet is een tafel gedekt voor een staatsbanket. Er staan delen van het Berlijnse servies dat de Duitse keizer Wilhelm II aan Nicolaas II schonk (54.jpg). De laatste ruimten zijn gewijd aan de binnen- en buitenlandse betrekkingen, met vele van de diplomatieke geschenken die de Romanovs uit de hele wereld mochten ontvangen. Het Coalport-servies uit 1844, een geschenk van koningin Victoria aan Nicolaas II, maar ook Japanse samuraizwaarden en achttiende-eeuwse Chinese plaquettes, geschenken van de Japanse en Chinese machthebbers (23.jpg).

Naar het bal

Na al deze strengheid, voorschiften en regels is het tijd voor feest. De grote zaal van de Herenvleugel van de Hermitage Amsterdam is de locatie van een groot bal. Elegante baljaponnen staan opgesteld in grote ronde vitrines. Aan de wand hangen weer portretten van Romanovs, maar ook van de Peterburgse society, zoals die van gravin Varvara Moesina-Poesjkina, een schitterend werk van de bekende Duitse societyschilder Franz Xaver Winterhalter (45.jpg), en van de beroemde en glamoureuze vorstin Zinaida Joesoepova van François Flameng uit 1894 (46.jpg). Er staat een aantal van de beroemde vergulde Russische vazen, beschilderd met beelden van Hollandse meesters. Kostbaar meubilair en een enorme neo-rococo vleugel (21.jpg) complementeren deze feestelijke zaal.

Een dergelijk bal werd beschouwd als een van de belangrijkste evenementen aan het hof, en was vanzelfsprekend tot in de puntjes geregeld. Het seizoen begon met een groot bal voor 3000 gasten in de Nicolaaszaal in het Winterpaleis. Uitgenodigd werden hovelingen van de hoogste rangen, buitenlandse diplomaten, officieren en speciale gasten. Deze bals begonnen om half acht precies. Te laat komen gold als een enorme faux-pas, evenals binnenkomen via de verkeerde ingang, want iedere rang had zijn eigen toegangsportaal. De ceremoniemeester liet het bal openen met een grande polonaise. De belangrijkste dansen – quadrille rondedans, wals – waren bij iedereen bekend:. Soms stonden ook Russische volksdansen op het programma. Maar op een bal werd niet alleen gedanst: de versiering van de zalen, het roken en kaartspelen, het souper en het afsluitende vuurwerk maakten een hofbal tot een adembenemend spektakel. De buitenlandse gasten van de tsaren waren diep onder de indruk.

Iedere tsaar drukte zijn eigen stempel op het hofbal. Zo brak Paul I met ieder gebruik van zijn door hem gehate moeder Catharina de Grote: geen Franse invloeden meer en geen wals meer. Zijn zoon Alexander I voerde juist de Franse cotillon in en herintroduceerde bovendien de wals.

Uiteraard waren er talrijke kledingvoorschriften. Niet alleen voor de japonnen en uniformen maar ook voor accessoires als de waaier. Vorm, versiering en gebruik waren manieren om te concurreren: voor iedereen die vertrouwd was met de waaiertaal spraken de gebaren emotionele boekdelen. In de negentiende eeuw waren de waaiers in Rusland een zeer geliefd accessoire, ook bij Maria Fjodorovna, de vrouw van Alexander III. De tentoonstelling toont prachtige voorbeelden uit haar grote collectie (38.jpg).

Themafeesten

De zeven kabinetten die naast de grote balzaal liggen, vertellen meer over de themabals. De tsaren organiseerden die regelmatig, waarbij de gasten geacht werden gekleed te zijn volgens een bepaald thema: in traditionele Russische kostuums, in zestiende-eeuwse mode, in Chinese klederdracht of zelfs in oud-Griekse gewaden. Tijdens het bewind van Nicolaas I en zijn vrouw Aleksandra Fjodorovna bereikte het themabal een hoogtepunt. Tweemaal per jaar openden zij de deuren voor een luisterrijk gekostumeerd en gemaskerd bal in historische stijl. Op een bal gewijd aan de Europese renaissance droeg Nicolaas een subliem origineel zestiende-eeuws harnas, en zijn vrouw een replica van een japon uit die tijd.

Hun kinderen en kleinkinderen voerden allerlei nieuwe regels in voor het amusement, die gemeen hadden dat ze minder protocol en budget nastreefden. Het laatste tsarenpaar, Nicolaas II en Aleksandra, hield zich meer bezig met hun gezin dan met het hof. Toch gaven zij in 1903 een beroemd bal, naar later bleek, het laatste gekostumeerde bal uit de tsarentijd. Het werd gehouden om de tweehonderdste verjaardag van de stichting van de St.-Petersburg luister bij te zetten, en dat ging geheel in zeventiende-eeuwse Russische stijl. Een passender slotstuk, hoewel onbedoeld, van de baltraditie van de Romanovs is nauwelijks denkbaar. De tentoonstelling laat onder meer dertig zeer opvallende fotoportretten van de verklede gasten van dit feest zien (32.jpg & 41.jpg), uiteraard die met de rijkst versierde kostuums (06.jpg).

Privévertrekken

In een van de kabinettenrijen op de eerste verdieping van de Herenvleugel krijgt de bezoeker een kijkje achter de schermen. Want het Russische feestelijke hofleven speelde zich niet alleen af in de grote balzaal. De heren rookten in de rookkamer, er werd gegokt en gekaart in speciale salons, er werd geluisterd naar muziek en gekeken naar ballet in de prachtige theaters van de stad en er werd gejaagd in de uitgestrekte bossen bij St.-Petersburg. Speelkaarten, rijk bewerkte pijpen (39.jpg & 40.jpg), programma’s van het Mariinski Theater (52.jpg) en kostbare jachtgeweren vormen hiervan de tastbare bewijzen.

Het paleis van de tsaren fungeerde ook als woonhuis van de keizerlijke familie. Daarom in de tentoonstelling ook aandacht voor huiselijke ochtendrituelen, zichtbaar door een unieke toiletset, en de (militaire) opvoeding van de kinderen, met speelgoed, kinderkleding en speciale kinderuniformen als illustraties (07.jpg).

Schatkamers

De kabinetten aan de overkant van de grote balzaal zijn de schatkamers van de tentoonstelling, met kostbaarheden, juwelen en accessoires. Ze tonen voluit de opulentie van het hof van de Romanovs.

Twee kabinetten zijn gewijd aan bijzondere objets d’art en kostbare juwelen en snuifdozen , van meesters als de beroemde Carl Fabergé (25.jpg). De laatste ruimten presenteren bijzondere ensembles van accessoires (26.jpg & 27.jpg): een kabinet vol bijzondere waaiers (38.jpg), een met de mooiste balschoenen (34.jpg en 35.jpg), een met parasols (48. jpg & 49.jpg).

Inrichting en publieksbegeleiding

De tentoonstelling is spectaculair ingericht door Merkx+Girod Architecten, bekend van onder meer de Meesterwerkenpresentatie van het Rijksmuseum Amsterdam en de Marokko-tentoonstelling in De Nieuwe Kerk. Uitgangspunt van het ontwerp zijn de twee beroemdste staatsievertrekken van het Winterpaleis: de Nicolaaszaal en de Sint-Joriszaal. De decoraties van die zalen komen in geabstraheerde vorm terug in de twee grote tentoonstellingszalen van de Hermitage Amsterdam.

De publieksbegeleiding in de tentoonstelling gaat meerdere uitingen krijgen. Naast de traditionele beteksting en de audiotour zijn er verschillende interactieve computerprogramma’s die verdieping aanbieden bij de basisinformatie. Opvallende toevoeging is de projectie van beelden uit de film Russian Ark van de Russische regisseur Alexander Sokurov, die helemaal in de Russische Hermitage speelt. Ze zullen samen met muziek en ronddraaiende vitrines bijdragen aan de indruk dat zich in de Hermitage Amsterdam een negentiende-eeuws bal afspeelt.

Voor meer informatie:

HERMITAGE AMSTERDAM

Communicatie, Educatie & Marketing
Martijn van Schieveen en Kim van Niftrik
Postbus 11675
1001 GR Amsterdam

T020 530 87 55
Epressoffice@hermitage.nl

ANBI

De Hermitage Amsterdam is een Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI). Wij hoeven geen belasting te betalen over giften. Uw bedrag staat dus volledig tot onze beschikking. En giften aan een ANBI zijn vaak aftrekbaar voor de schenker.

Openingstijden

Dagelijks 10–17 uur
Gesloten 25 december 2014 en 27 april 2015
Open op 1 januari 11-17 uur

© State Hermitage Museum, St Petersburg

De Hermitage Amsterdam is gevestigd op de Amstel 51.

Contact

Voor informatie over de tentoonstellingen, de programmering, de online ticketshop, het gebouw en reserveringen van rolstoelen, groepsbezoeken en CKV-programma’s:
+31 (0)20 530 87 55

Voor alle overige vragen en voor het kantoor: +31 (0)20 530 87 55

Voor reserveringen van rondleidingen en zalen:
0900 HERMITAGE (0900-437648243) lokaal tarief

Voor het reserveren van audiotours (mogelijk vanaf 15 audiotours) kunt u contact opnemen met reservations@guideid.com

Bedankt

De Hermitage Amsterdam bedankt

Founder
Hoofdsponsors
Sponsor
Partner Hermitage voor Kinderen
Strategiepartner
Internetpartner

Onze regenten, partners en fondsen.

Sitemap

x

Nieuwsbrief

Schrijf u in voor onze maandelijkse nieuwsbrief en wij zullen u op de hoogte blijven houden. Niet alleen van de tentoonstellingen, maar van alle andere activiteiten in de Hermitage Amsterdam. Waaronder de culturele avonden op woensdag, zaterdagmiddag lezingen in het auditorium en de zondagochtend concerten.