Aan het Russische hof

Paleis en protocol in de negentiende eeuw

Achtergronden

De eerste tentoonstelling van de vernieuwde Hermitage Amsterdam is gewijd aan het Russische hof in de 19de eeuw. Een keizerlijk hof, met een pracht en praal en een plechtigheid die we ons in deze tijd haast niet meer kunnen voorstellen. Juist dit onderwerp leent zich zo goed voor een openingstentoonstelling: niet alleen omdat de start van dit bijzondere museum een majesteitelijk onderwerp verdient, maar ook omdat het Russische hof, de Hermitage in Sint-Petersburg en de Hermitage Amsterdam op zoveel manieren met elkaar verbonden zijn.

Peter de Grote

Het begon allemaal met tsaar Peter ‘de Grote’ Romanov, die zichzelf in 1721 tot keizer uitriep en die de basis legde voor het keizerlijk hof van zijn opvolgers. Tijdens zijn regering werd contact gezocht met de andere vorstelijke hoven in Europa. De organisatie en het protocol van die hoven dienden als voorbeeld voor het Russische hof. Tsaar Peter stak zijn licht ook op in Nederland. Niet zozeer vanwege het voorbeeldige hofleven daar (dat was er namelijk niet), maar om het ‘geheim’ van de welvarende Republiek te ontdekken. De tsaar zag wel iets in de grote handelsvloot en kwam daarom naar Zaandam en Amsterdam om kennis te vergaren over – onder meer - scheepsbouwtechnieken.

Elizabeth I en Catharina de Grote

Peter de Grote was ook de opdrachtgever voor het eerste Winterpaleizen aan de rivier de Neva in Sint-Petersburg: de hoofdresidentie van alle latere tsaren en tsarina’s. Op deze plek liet Peters dochter Elizabeth I rond 1760 een nieuw, barok Winterpaleis bouwen. Hier vestigde tsarina Catharina de Grote enkele jaren later haar kunstverzameling in een apart gebouw, de Keizerlijke Hermitage. Eerst was de Hermitage het visitekaartje van het keizerlijk hof – alleen toegankelijk voor gasten - maar in 1852 werd het een openbaar museum. Staatsmuseum De Hermitage huist nog altijd in het voormalige keizerlijk paleis.

Fotografie: Luuk Kramer

Amsterdam

De Hermitage-collectie is inmiddels uitgegroeid tot meer dan 3 miljoen voorwerpen. Die omvang was aanleiding om een deel elders tentoon te stellen - onder meer in een Amsterdamse dependance. Dat die dependance is gevestigd in het voormalige Oude Vrouwenhuis aan de Amstel, sinds 1953 bekend onder de naam ‘Amstelhof’, is een interessant toeval. Het gebouw dateert uit de tijd van Peter de Grote, die het tijdens zijn bezoeken aan Amsterdam moet hebben gezien: hij logeerde er vlakbij, op de Herengracht, en ter ere van zijn komst was op de Amstel een groot vuurwerk georganiseerd.

Audiëntie en bal

Een grootscheepse verbouwing transformeerde rusthuis de Amstelhof tot museum de Hermitage Amsterdam. De openingstentoonstelling Aan het Russische hof toont het 19de-eeuwse hofleven in Sint-Petersburg in al zijn rijkdom. In de 19de eeuw regeerden zes tsaren over Rusland en kreeg het hofprotocol uit de tijd van Peter de Grote zijn definitieve vorm. De grote Audiëntiezaal in de tentoonstelling belichaamt de toenmalige Russische staatsmacht, de autocratie, die werd uitgedragen via het hofceremonieel. Letterlijk alles was voorgeschreven, van aanspreekvorm tot kleding en van staatsbezoek tot kerkbezoek. Deze zaal imponeert de gasten met staatsiekleding, tsarenportretten en de Romanov-troon.

Achter de schermen

In de Balzaal, in de andere tentoonstellingsvleugel, is het feest. Maar ook op keizerlijke feesten gold een gedragscode en verliepen zelfs de dansen in een bepaalde volgorde. In deze zaal wervelen de dansjurken, klinken muziekinstrumenten en kijken leden van de Petersburgse society op de bezoeker neer. Zowel de Audiëntiezaal als de Balzaal zijn aan weerszijden begrensd door kabinetten, op de begane grond én op de eerste verdieping. Hier vindt u het leven áchter de schermen van het tsarenhof: diplomatieke geschenken en persoonlijke bezittingen, wapens en waaiers, boeken en foto’s, juwelen en kinderspeelgoed.