Rubens, Van Dyck en Jordaens

Vlaamse meesters in de Hermitage

November 2011

Door Daphne Richter

Naar aanleiding van de workshop Barok Beschouwd onder leiding van kunsthistoricus Koen Kleijn is de recensie van Daphne Richter gekozen uit de verschillende inzendingen. In samenwerking met Domein voor Kunstkritiek

Om de hedendaagse museumbezoeker over de drempel te krijgen zijn presentatie, entourage en uitgekiende marketing even onontbeerlijk als goede kunst. Zo moet de slogan ‘Waarom? Omdat het een meesterwerk is!’ Kalverstaatshoppers de Nieuwe Kerk inlokken om zich te laven aan een enkel schilderij: Rembrandts’ De Heilige familie uit de Hermitage in Sint Petersburg. Wat verderop brengt de Amsterdamse Hermitage een tentoonstelling van heel andere orde. Rubens, Van Dyck en Jordaens zijn de klinkende namen waarmee bezoekers worden voorverwarmd, maar meer dan een presentatie van hoogtepunten (naast genoemde meesters onder andere werk van Cornelis de Vos, Frans Snijders en Abraham Janssens), biedt de diversiteit aan werken, 72 in totaal, een caleidoscopisch beeld van de zich razendsnel ontwikkelende schilderkunst in de zestiende en deels zeventiende eeuw onder invloed van onder andere de katholieke kerk, de absolutistische staat en de nieuwe rol van de wetenschap. Barok in een notendop.

In de tentoonstellingsruimte zijn de muren oudblauw of steenrood, kleuren die terugkomen in de gepresenteerde werken en daardoor diepte geven. Alsof je te gast bent in een riant landhuis hangen de werken, groot van formaat en in weelderige gouden lijsten aan weerszijden van de vleugel. Onmiddellijk wordt de blik, begeleid door een rode loper, naar een van de (letterlijke) hoogtepunten getrokken: het dynamische altaarstuk De kruisafneming van Rubens. Een serie portretten van Van Dyck illustreert de wijze waarop hij het maniëristische hofportret moderniseerde. Het portret van Sir Thomas Warton (1639) is daarvan een prachtig voorbeeld: rijzig, voornaam én menselijk.

Aan de tegenoverliggende wand onder meer imposante dierstukken (Paul de Vos), genrestukken en mythische afbeeldingen. Een prachtige, fantasierijke illustratie van de zeventiende-eeuwse belangstelling voor (inheemse) diersoorten is het Vogelconcert van Frans Snijders (1630-1650). Waar het in grote ruimte vooral draait om de ervaring van barokke dynamiek, kleur en spektakel, bieden kleinere werken en teksten op de muren in de galerijen boven meer context. Over opdrachtgevers, genres, vormkenmerken, stijlen, kortom, een poging om de gehele reikwijdte van een historische periode in de kunst te presenteren. Van de strengere, classicistische barok tot een intiem, haast romantische portret en van kleurrijke mythische taferelen van Jordaens tot een religieus tafereel van Gerard Seghers in clair-obscur.

Hoewel de samenstelling in eerste instantie wat willekeurig oogt, schuilt juist in de diversiteit het belang van deze tentoonstelling op dit moment in de tijd. Niet alleen bieden de werken inzicht in een belangrijke periode uit de kunstgeschiedenis en de ontwikkeling en invloed van de belangrijkste Vlaamse kunstenaars. Het was deze historische periode waarin de kunstmarkt opbloeide, de verzamelwoede heerste en de kunsten een definitieve plek veroverden in het hart van de burgerij. Een Nobelprijs voor de marketeer die het daar weer terug weet te krijgen.