Perzië

Geschiedenis van Perzië

Achtergrond

Iran was vroeger in het Westen bekend als Perzië, afkomstig van Persis, de Oudgriekse naam voor wat de Iraniërs zelf Pars noemden, een belangrijke streek in het zuiden van Iran. In 1935 verzocht sjah Reza Pahlavi de internationale gemeenschap officieel om het land voortaan Iran te noemen: 'Land van de Ariërs'. Iraniërs hebben hun land altijd zo genoemd.

De geschiedenis van Iran gaat zo'n drieduizend jaar terug. Het land wordt beschouwd als een van de bakermatten van de beschaving. Eeuwenlang werd het door dynastieën bestuurd, niet alleen inheemse, maar ook Macedonische, Arabische, Mongoolse en Turkse dynastieën. De eerste bekende vermelding van Perzië bestaat uit een Assyrische inscriptie uit 844 v.Chr. Hierin wordt met de naam Parsu (Parsuash, Parsumash) verwezen naar het gebied. De Perzen en Meden die er woonden waren onderworpen aan Assyrië, Babylonië, en aan een andere Arische stam, de Scythen, die in 719 v.Chr. Parsuash bij hun rijk voegden. Uiteindelijk kregen de Meden de zeggenschap over een onafhankelijk rijk, en werden de Perzen aan hen onderworpen.

De verdeelde koninkrijken van de Meden en de Perzen werden rond 559 v.Chr. door Cyrus II verenigd. De Perzen waren tot die tijd onderworpen aan het Middenrijk, dat werd geregeerd door de grootvader van Cyrus de Grote, Astyages. Zij behoorden tot de dynastie van de Achaemeniden, genoemd naar hun voorouder Achaemenes, die leefde aan het begin van de zevende eeuw v.Chr. Cyrus bracht de Perzen op de been om Astyages van de troon te stoten. Als sjah van een verenigd Perzisch koninkrijk nam hij de rest van Medië in rond 550 v.Chr. en nog meer veroveringen volgden spoedig. Hij veroverde Lydië in Klein-Azië en verplaatste zijn manschappen naar Centraal-Azië. Tot slot marcheerde hij triomfantelijk door de oude stad Babylon. Na deze overwinning kreeg Cyrus naam als welwillende veroveraar. Het imperium bereikte echter zijn grootste omvang onder Darius I. Hij leidde zijn veroverende legers in de Indusvallei en in Europa. Zijn invasie van Griekenland werd gestopt na de slag bij Marathon. Darius' zoon Xerxes probeerde eveneens om Griekenland te veroveren, maar werd in 480 v.Chr. verslagen bij de slag bij Salamis.

Het Perzische rijk van de Achaemeniden was het grootste en krachtigste imperium tot dan toe. Het had een goed georganiseerd leger. Maar nog belangrijker was dat het rijk goed werd geleid en efficiënt was georganiseerd. Darius, de sjah, verdeelde zijn koninkrijk in ongeveer twintig provincies bestuurd door satrapen, van wie velen een persoonlijke band met hem hadden. Hij stelde een belastingsysteem op om elke provincie geld en middelen te laten afdragen aan de regering. Hij nam het geavanceerde postsysteem van de Assyriërs over en breidde het uit. Ook overgenomen van het Assyrische rijk werd het gebruik van geheime agenten, de 'ogen en oren van de koning', die hem informeerden over de stand van zaken in zijn rijk. Darius legde de beroemde Koninklijke Wegen aan door de verbetering van oude handelsroutes. Daardoor werd handel met landen ver van het imperium mogelijk. Hij verplaatste het beleidscentrum van Perzië naar Susa, dicht bij Babylon en dichter bij het centrum van het koninkrijk. De Perzen respecteerden de lokale culturen, waardoor de veroverde volkeren geen behoefte voelden om in opstand te komen.

Tijdens de periode van de Achaemeniden werd het zoroastrisme de godsdienst van de heersers en de meeste van hun onderdanen. De stichter Zoroaster (Zarathoestra) leefde vermoedelijk rond 600 v.Chr. De nieuwe godsdienst was een vervanging van de verering van traditionele Arische goden; het benadrukte een universele strijd tussen goede en kwade goden. Zoroastrisme en zijn mystieke leiders, Magi genaamd, werden een kenmerkend element in de Perzische cultuur.

In 330 v.Chr. maakte Alexander de Grote, koning van Macedonië, gebruik van de interne zwakte van het Perzische Rijk en vernietigde de hoofdstad Persepolis. Hij versloeg de Achaemeniden en veroverde in korte tijd het hele rijk. Met zijn heerschappij brak de periode van het hellenisme aan. De Griekse cultuur drukte een groot stempel op het hele Midden-Oosten.

In 250 v.Chr. nam Arsaces, de leider van een volksstam die bekendstaat als de Parthen, de macht over in Perzië. De Parthen woonden oorspronkelijk in de steppe ten oosten van de Kaspische Zee en veroverden een rijk dat zich uitstrekte van de Eufraat tot Herat in Afghanistan. Zij herstelden het oude Achaemenidische rijk van Cyrus de Grote. Afgezien van de nomaden in het oosten, die een voortdurende bedreiging vormden, en het rijk van Kushan, een boeddhistisch koninkrijk in India, kende Parthië nog een machtige tegenpartij: het Romeinse Rijk. De Parthen hadden in de vier eeuwen van hun heerschappij nauw contact met het belendende Romeinse Rijk. Soms was dat in de vorm van oorlog, waarbij vooral Armenië een twistappel was, maar later ook in de vorm van handel en goede betrekkingen. Bijna drie eeuwen lang vochten Rome en Parthië over Syrië, Mesopotamië en Armenië, zonder tot een duurzame oplossing te komen. In 53 v.Chr., tijdens het bewind van Orodes II, op het hoogtepunt van de macht van Parthië, werden de Romeinen bij Carrhae vernietigend verslagen. Ondanks deze overwinning en het ondertekenen van diverse verdragen, bleven de twee machten oorlog voeren tot in de tweede eeuw van onze jaartelling.

Parthië viel echter niet door een buitenlandse vijand, maar door een binnenlandse opstand. In 226 n.Chr. slaagde een autochtone (Perzische) vazal van de Parthen er eindelijk in het Parthische juk af te werpen. Hij stichtte het Sassanidenrijk om de oude provincies weer onder Perzisch gezag te brengen en het Oud-Perzische Rijk te herstellen. Dit Nieuw-Perzische Rijk was intern veel beter georganiseerd dan zijn Parthische voorganger. Het voerde ook een veel agressievere politiek jegens zijn grote buur in het westen, het Romeinse Rijk. Na de komst van het christendom kreeg deze confrontatie ook een religieuze kant, omdat Perzië vasthield aan het zoroastrisme en christenen bij tijd en wijle werden vervolgd. In het begin van de zevende eeuw slaagden de Sassaniden erin om een groot deel van de Byzantijnse provincies in het Midden-Oosten (onder meer Egypte, Palestina, Syrië en Anatolië) te veroveren. De nieuwe Byzantijnse keizer Heraclius wist met grote moeite de heiligdommen van Jeruzalem, Antiochië en Alexandrië te heroveren en bracht de Sassanidische Perzen een grote slag toe. Uiteindelijk brachten beide rijken elkaar aan de rand van de uitputting. Op dat moment meldde zich van volkomen onverwachte kant een nieuwe 'veroveraar': de islam. In 651 stierf de laatste erkende sjahhansjah van het Nieuw-Perzische Rijk, Yazdagird III

Het uitgeputte Sassanidenrijk, dat bovendien onderling flink verdeeld was, bood maar weinig weerstand tegen de Arabieren in de zevende eeuw. Bovendien bleek de islam vrij goed aan te sluiten bij het al eeuwen bekende gedachtegoed van Zarathoestra. De Perzen werden in snel tempo moslims. Uiteindelijk vertrokken de weinige overgebleven aanhangers van het zoroastrisme, de parsen, naar het oosten.

De in 637 ingezette Arabische verovering werd tussen 663 en 676 voltooid met de inlijving van Sistan, het huidige Afghanistan, en de Soghdische steden Samarkand en Boechara. De Kaspische provincies Tabaristan (thans Mazandaran) en Gilan behielden nog lange tijd hun zelfstandigheid. Als deel van het Arabische Rijk werd Iran bestuurd door de gouverneurs van Irak. De Arabieren, die hun interne vetes meebrachten, vestigden zich vooral in de noordoostelijke provincie Chorasan. De overgang naar de islam werd niet bijzonder gestimuleerd. De Iraanse moslims kregen een vrijstelling van bepaalde belastingen, maar moesten als mawali (Arabisch: cliënten) van de Arabieren genoegen nemen met een ondergeschikte positie. De zoroastriërs handhaafden zich als religieuze minderheid vooral in het zuiden van het land.

Van 819 tot 999 regeerden de Samaniden in de streek Khorasan en delen van Centraal-Azië. Deze dynastie herstelde oude Perzische waarden in ere en verminderde zo de invloed van de Arabische kalief in Bagdad. De Buwayhiden heersten vooral in het noorden en westen, rond de Kaspische Zee. Later werden zij verslagen door de Seltsjoeken, een Turkse stam die ook Iran grotendeels bezette. Rond 990 bekeerden zij zich tot de islam en begonnen daarna een veroveringstocht die van de streek Transoxanië (in het huidige Oezbekistan) via Iran naar Turkije voerde. Rond 1040 heersten zij over het grootste deel van Iran. Ook veroverden zij Bagdad, de hoofdstad van het kalifaat, alwaar zij de functies van de kalief waarnamen vanaf 1055. Toen Malik Sjah I in 1092 stierf, viel het rijk uiteen in diverse kleinere staten. Iran bleef min of meer één geheel, maar rond 1150 versloegen de Khwarezemiden de kleinere dynastieën in Iran.

Het Mongoolse Rijk onder Dzjengis Khan veroverde Perzië tussen 1219 en 1224, waarbij hele steden werden geplunderd en vernietigd. In 1255 werd het rijk van de Mongolen gesplitst in verschillende kanaten of vorstendommen. Eén daarvan werd het Il-kanaat, dat onder leiding van Hülegü kwam te staan. Deze moest verantwoording afleggen aan zijn broer Koeblai Khan, die de belangrijkste khan was. De opvolgers van Hülegü bekeerden zich tot de islam. Rond 1335 viel het rijk uiteen in verschillende staatjes.

De Safawiden, of Safaviden, regeerden over Iran van 1501 tot 1736 en maakten het sjiisme tot staatsgodsdienst. De dynastie had zijn oorsprong in een soefistische orde uit de plaats Ardebil in Azerbeidzjan. De dynastie is genoemd naar sjeik Safi Al-Din (1252–1334). De stichter van het Safawiden-rijk was sjah Ismail I, die heerste van 1501 tot 1524. Beide heersers spraken een Turkse taal. Sjah Abbas I de Grote versterkte het rijk. Hij verklaarde Isfahan tot hoofdstad, een stad die onder zijn leiding tot grote bloei kwam. In deze periode had ook de VOC een handelspost in Isfahan.

De Qadjaren waren de heersende dynastie van 1796 tot 1925. De Europese machten Rusland en het Verenigd Koninkrijk breidden hun invloedssfeer in Perzië stevig uit in deze periode. Perzië moest diverse noordelijke delen, waaronder het huidige Azerbeidzjan, afstaan aan de Russen tijdens de Russisch-Iraanse oorlogen. Om een verdere expansie van de Russen tegen te gaan, sloot Perzië een strategische alliantie met het Verenigd Koninkrijk. Zo verkreeg dat land diverse belangrijke commerciële belangen, waaronder het recht om naar aardolie te boren. Aan het eind van de negentiende en begin van de twintigste eeuw werd het land gemoderniseerd en in 1906 kreeg het een parlement. Tijdens de Eerste Wereldoorlog vormden de Ottomanen een bedreiging voor Perzië en 'verdedigden' Rusland en het Verenigd Koninkrijk Perzië én zijn strategisch belangrijke oliegebieden.

Bron: Wikipedia