Terminologie

Avant-garde

Letterlijk ‘voorgarde’. Van oorsprong Franse term voor de legereenheid die vooruitloopt op de andere. In de kunst betekent het ‘wat op de voorgrond staat’: kunst en kunstenaars die nieuwe vormen en zelfs geheel nieuwe thematiek introduceren en onderzoeken. De termwas al opgekomen in de eerste helft van de negentiende eeuw, maar algemeen wordt de realist Gustave Courbet beschouwd als de eerste avant-gardekunstenaar. Op een aantal punten kan avant-garde gelijkgesteld worden aan ‘modern’. Hoewel velen met de term slechts de kunst van begin twintigste eeuw aanduiden, is het een breder concept, voor alle kunst (inclusief muziek en literatuur) die de nadruk legt op de kwaliteit en originaliteit van de ideeën van de kunstenaar.

Expressionisme

Stroming van kunstenaars voor wie weergave van subjectieve gevoelens en ervaringen belangrijker was dan die van de werkelijkheid. Veel expressionistische werken hebben felle kleuren en onnatuurlijke figuren; sommige zijn regelrecht abstract te noemen. Expressionistische kunstenaars waren op meerdere plaatsen in Europa te vinden. De stroming vierde hoogtij tussen 1905 en 1920.

Fauvisme

Deze term is afkomstig van het Franse woord fauves, ‘wilde beesten’, waarmee kunstcriticus Louis Vauxcelles in 1905 Henri Matisse en verwante kunstenaars neersabelde. Zij adopteerden de term als geuzennaam, omdat hij stond voor euforie en volledige creatieve vrijheid. De stijl van het fauvisme kenmerkt zich door felle kleuren, grove penseelstreken en versimpelde, vaak vertekende vormen. De stroming bestond ruwweg van 1898 tot 1908, met het hoogtepunt tussen 1905 en 1908.

Henri Matisse, De rode kamer (Harmonie in rood), 1908 © Succession Henri Matisse c/o Pictoright Amsterdam 2010

Impressionisme

Evenals fauvisme een term die aanvankelijk spottend werd gebruikt door critici en vervolgens overgenomen door de vertegenwoordigers van de stroming zelf. Het impressionisme ontstond in Frankrijk omstreeks 1860 en bloeide tot 1900. De impressionisten verwierpen elke vorm van ‘academische’ weergave en gingen geheel af op hun eigen waarneming. Hun schilderijen tonen vaak een intense combinatie van zon en schaduw.

Kubisme

In het kubisme, ontwikkeld door Pablo Picasso en Georges Braque, wordt de waarneming vanuit verschillende standpunten in één schilderij verenigd. De grondleggers maakten gebruik van eerdere experimenten van Paul Cézanne. Ze haalden het perspectief uit elkaar om het vervolgens opnieuw op te bouwen, wat een zeer verwarrend effect kan hebben. Het hoogtepunt van het kubisme lag tussen 1906 en 1914.

© Pablo Picasso, Tafel in een café (Fles pernod), 1912, c/o Pictoright Amsterdam 2010

Modernisme

Brede beweging in zowel architectuur, kunst als ontwerp, die uitdrukkelijk het verleden afwijst als basis voor hedendaagse kunst. Doordat het modernisme kunstenaars telkens dwingt hun doelstellingen en intenties aan te passen, kenmerkt het zich door voortdurende innovatie. Ook is het daardoor nauw verweven met progressieve maatschappelijke idealen en visies. De termen ‘modernisme’ en ‘moderne kunst’ zijn toegepast voor de kunststromingen van na Gustave Courbet en zijn uitgesproken realisme, met als eindpunt de opkomst en ontwikkeling van de abstracte kunst tot in de jaren zestig van de twintigste eeuw.

Nabis

In het laatste decennium van de negentiende eeuw vormde zich in Parijs een groep schilders die, geïnspireerd door Paul Gauguin, expressief gebruik van kleur en vorm verkoos boven realistische weergave. De schilders streefden ernaar hun werk een sterke mystieke lading te geven en drukten dat uit in de naam les Nabis (de Profeten).

Postimpressionisme

Met deze term wordt het werk aangeduid van kunstenaars (circa 1880–1900) die vanuit de uitgangspunten van de impressionisten een stap verder gingen. Ze vonden het impressionisme te vluchtig, omdat daarin geen aandacht was voor de opbouw en de kleurverhoudingen van schilderijen. Het werk van postimpressionisten is vaak emotioneel geladen en vol symbolische elementen.

Salon d’Automne

Jaarlijkse kunsttentoonstelling in Parijs, in 1903 voor het eerst gehouden als reactie op de conservatieve officiële Salon en de als middelmatig beschouwde Salon des Indépendants. Iedere kunstenaar kon zich aansluiten bij de Salon d’Automne. De jury werd gekozen via een loting onder de nieuwe leden. De bekendste editie is die van 1905, waarop de fauvisten naam maakten.

Suprematisme

Kunstbeweging van begin twintigste eeuw rondom Kazimir Malevich. Het suprematisme accepteerde geen enkele conventionele definitie van kunst. De aanhangers zochten naar spirituele werkelijkheid, uitgedrukt in alleen strikt noodzakelijke vormen en kleuren, wat neerkwam op volledige geometrische abstractie.

Kazimir Malevich, Zwart vierkant, ca. 1932, Staatsmuseum de Hermitage, St.-Petersburg

Surrealisme

Deze kunststroming begon rond 1924 in de literatuur en bestudeerde het onderbewuste, in het bijzonder de droom. Surrealisten stelden geen grenzen aan de fantasie en probeerden elke ratio en elk waardeoordeel uit te sluiten.

Symbolisme

De aanhangers van het symbolisme, rond 1880 ontstaan in Frankrijk, ageerden tegen alles wat burgerlijk was en legden de nadruk op emoties en de daarbij behorende verwarring. Vanuit bekende mythologische en historische taferelen creëerden zij een fantastische en geheimzinnige sfeer.