Matisse tot Malevich

Pioniers van de moderne kunst uit de Hermitage

6 maart - 17 september 2010

Topstukken van Matisse, Picasso, Van Dongen, De Vlaminck, Derain en nog vele andere tijdgenoten schitteren van 6 maart t/m 17 september 2010 in de Hermitage Amsterdam in de tentoonstelling Matisse tot Malevich. Pioniers van de moderne kunst uit de Hermitage. Voor deze tentoonstelling zijn circa 75 schilderijen geselecteerd uit de Hermitage St.-Petersburg, die een van de mooiste collecties Franse schilderkunst ter wereld uit het begin van de twintigste eeuw herbergt. Behalve de wereldberoemde Franse meesters zullen ook even beroemde Russische tijdgenoten als Malevich en Kandinsky zijn vertegenwoordigd. Deze kunstenaars gelden met elkaar als de pioniers van het modernisme. Bijna alle getoonde werken behoren tot de vaste presentatie in St.-Petersburg. De meeste komen oorspronkelijk uit de Moskouse verzamelingen van Morozov en Sjtsjoekin. Het is voor het eerst dat deze omvangrijke collectie avant-garde meesterwerken in Nederland getoond wordt. In de tentoonstelling krijgt het ontstaan van de moderne kunst als kunsthistorisch verschijnsel aandacht, maar vooral ook de bezieling van de kunstenaars zelf , toen zij aan het begin van de vorige eeuw een revolutie in de kunst ontketenden, een cruciaal moment in de kunstgeschiedenis.

Interior Maison Shukin

Morozov en Sjtsjoekin

De oorsprong van deze belangrijke collectie van de Hermitage ligt in handen van de beroemde Russische kunstverzamelaars Ivan Morozov (1871-1921) en Sergej Sjtsjoekin (1854-1936), beiden textielhandelaar. Zij brachten de Franse kunst naar Rusland in hun verlangen de vaderlandse kunst op een volkomen ander spoor te brengen. Van hen ging een grote stimulerende werking uit. Sjtsjoekin was de opvallendste verzamelaar van zijn tijd; niemand anders heeft zoveel werken van Picasso (51) en Matisse (37) gekocht. Morozov en Sjtsjoekin durfden het aan de revolutionaire werken – met soms nog natte verf – aan te kopen en beheersten tijdens de eeuwwisseling het kunstleven in Moskou. Wat zij aankochten werd in hun eigen huis op gezette tijden tentoongesteld. Zo konden jonge Russische kunstenaars zich informeren over wat er in Frankrijk in zwang was. Door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog kwam er een einde aan het verzamelen. Tijdens de Oktoberrevolutie van 1917 werden de twee collecties onteigend en in 1948 kreeg de Hermitage St.- Petersburg een groot deel ervan in beheer. In een documentaire presentatie in een van de tentoonstellingsruimtes van de Hermitage Amsterdam krijgt de bezoeker een beeld van de levens van beide collectioneurs en inzicht in hun eigenzinnig en vooruitstrevend verzamelbeleid.

© Succession Henri Matisse, De jeu-de-boulesspelers, 1908, c/o Pictoright Amsterdam 2010

© Succession Henri Matisse, De rode kamer (Harmonie in rood), 1908, c/o Pictoright Amsterdam 2010

Kunstenaars als Matisse, Picasso, Derain, De Vlaminck en Van Dongen waren op zoek naar vernieuwing, naar bevrijding van de natuur en van de academische tradities in de schilderkunst. Zij vormden de eerste belangrijke avant-gardestroming van de twintigste eeuw, die in de Franse schilderkunst rond 1900 ontstond als een reactie op het impressionisme en pointillisme. Felle kleuren en kleurcontrasten, ruwe penseelvoering, vereenvoudigde vormen, en gedurfde vertekeningen kenmerkten de vernieuwing. Licht en schaduw werden zonder tussentinten en zonder zachte overgangen weergegeven. In de traditionele schilderskunst wilden de kunstenaars de driedimensionale ruimte nog laten zien. Voor de pioniers was dat niet belangrijk meer, daar was immers de fotografie voor. Met hun werk riepen de schilders emotionele reacties op. Matisse, de meest begaafde en invloedrijke, was het middelpunt van de groep schilders die fauvisten, ‘wilde dieren’, werd genoemd. Maar liefst 12 schilderijen en 4 sculpturen van hem zijn straks op de tentoonstelling te zien (o.a. De rode kamer en Jeu-de-boules.

© Pablo Picasso, De absintdrinkster, 1901, c/o Pictoright Amsterdam 2010

© Pablo Picasso, Tafeltje in een café (Fles pernod en glas), 1912, c/o Pictoright Amsterdam 2010

Picasso is vertegenwoordigd met 12 schilderijen (o.a. De absintdrinkster en Tafel in een café). Hij experimenteerde gedurende zijn lange en vruchtbare leven constant met nieuwe technieken en legde vanaf 1907 de basis voor het kubisme. Een hardere en strakkere uitdrukkingswijze en gebruik van dikke verflagen typeerden deze nieuwe stijl.

© Vasily Kandinsky, Winter, 1909, c/o Pictoright Amsterdam 2010

Kandinsky (o.a. Winterlandschap) ontmoette Picasso en Matisse in Parijs en was zeer onder de indruk van de kleureffecten in hun werk, maar werd ook beïnvloed door de muziek (Schönberg). Hij wilde nog meer zijn eigen gevoel en expressie weergeven, hij hoorde de kleuren van de muziek en zijn kleuren riepen muziek op. Malevich ging nog een stap verder. Nadat hij in aanraking was gekomen met al het nieuws van de twintigste eeuw, bracht hij uiteindelijk alles, de natuur, het leven, het ‘zijn’ terug tot een geometrisch vlak (Zwart vierkant).

Kazimir Malevich, Zwart vierkant, ca. 1930– ‘Staatsmuseum Hermitage St.-Petersburg’