Matisse tot Malevich

Pioniers van de moderne kunst uit de Hermitage

6 maart - 17 september 2010

Topstukken van Matisse, Picasso, Van Dongen, De Vlaminck, Derain en nog vele andere tijdgenoten schitteren van 6 maart tot en met 17 september 2010 in de Hermitage Amsterdam in de tentoonstelling Matisse tot Malevich. Pioniers van de moderne kunst uit de Hermitage. Voor deze tentoonstelling zijn circa 75 schilderijen geselecteerd uit de Hermitage St.-Petersburg, die een van de mooiste collecties Franse schilderkunst ter wereld uit het begin van de twintigste eeuw herbergt. Behalve de wereldberoemde Franse meesters zullen ook even beroemde Russische tijdgenoten als Malevich en Kandinsky zijn vertegenwoordigd. Deze kunstenaars gelden met elkaar als de pioniers van het modernisme. Bijna alle getoonde werken behoren tot de vaste presentatie in St.-Petersburg. De meeste komen oorspronkelijk uit de Moskouse verzamelingen van Ivan Morozov en vooral Sergej Sjtsjoekin. Het is voor het eerst dat deze omvangrijke collectie avant-garde meesterwerken in Nederland getoond wordt. In de tentoonstelling krijgt het ontstaan van de moderne kunst als kunsthistorisch verschijnsel aandacht, maar vooral ook de bezieling van de kunstenaars zelf , toen zij aan het begin van de vorige eeuw een revolutie in de kunst ontketenden, een cruciaal moment in de kunstgeschiedenis.

Matissezaal (Roze Zaal) in het huis van Sergej Sjtsjoekin, oktober 1911. Foto Orlov

Morozov en Sjtsjoekin

De oorsprong van deze belangrijke collectie van de Hermitage ligt bij de beroemde Russische kunstverzamelaars Ivan Morozov (1871-1921) en Sergej Sjtsjoekin (1854-1936), die beiden textielhandelaar waren. Zij brachten de Franse kunst naar Rusland met het streven de vaderlandse kunst op een volkomen ander spoor te brengen. Van hen ging een grote stimulerende werking uit. Sjtsjoekin was de opvallendste verzamelaar van zijn tijd; niemand anders heeft zoveel werken van Picasso (51) en Matisse (37) gekocht. Morozov en Sjtsjoekin durfden het aan de revolutionaire werken – soms nog met natte verf – aan te kopen. Rond de eeuwwisseling beheersten ze het kunstleven in Moskou. Wat zij aankochten werd in hun eigen huis op gezette tijden tentoongesteld. Zo konden jonge Russische kunstenaars zich informeren over wat in Frankrijk in zwang was. Door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog kwam een einde aan hun verzamelactiviteiten. Kort na de Oktoberrevolutie van 1917 werden de twee collecties onteigend. In 1948 kreeg de Hermitage St.- Petersburg een groot deel ervan in beheer. In een documentaire presentatie in een van de tentoonstellingsruimten van de Hermitage Amsterdam krijgt de bezoeker een beeld van de levens van beide collectioneurs en inzicht in hun eigenzinnige en vooruitstrevende verzamelbeleid.

Henri Matisse, De jeu-de-boulesspelers, 1908 © Succession Henri Matisse c/o Pictoright Amsterdam 2010

Henri Matisse, De rode kamer (Harmonie in rood), 1908 © Succession Henri Matisse c/o Pictoright Amsterdam 2010

Kunstenaars als Matisse, Picasso, Derain, De Vlaminck en Van Dongen waren op zoek naar vernieuwing, naar bevrijding van de natuur en van de academische tradities in de schilderkunst. Zij vormden de eerste belangrijke avant-gardestroming van de twintigste eeuw, die in de Franse schilderkunst rond 1900 ontstond als een reactie op het impressionisme en pointillisme. Felle kleuren en kleurcontrasten, ruwe penseelvoering, vereenvoudigde vormen, en gedurfde vertekeningen kenmerkten de vernieuwing. Licht en schaduw werden zonder tussentinten en zonder zachte overgangen weergegeven. In de traditionele schilderkunst wilden de kunstenaars de driedimensionale ruimte nog laten zien. Voor de pioniers was dat niet belangrijk meer, daar was immers de fotografie voor. Met hun werk riepen de schilders emotionele reacties op. Matisse, de meest begaafde en invloedrijke, was het middelpunt van de groep schilders die fauvisten, ‘wilde dieren’, werd genoemd. Maar liefst 12 schilderijen en 4 sculpturen van hem zijn straks op de tentoonstelling te zien (o.a. De rode kamer en De jeu-de-boulesspelers.

© Pablo Picasso, De absintdrinkster, 1901, c/o Pictoright Amsterdam 2010

© Pablo Picasso, Tafel in een café (Fles pernod), 1912, c/o Pictoright Amsterdam 2010

Picasso is vertegenwoordigd met 12 schilderijen (o.a. De absintdrinkster en Tafel in een café). Hij experimenteerde gedurende zijn lange en vruchtbare leven constant met nieuwe technieken. Vanaf 1907 legde hij de basis voor het kubisme. Een hardere en strakkere uitdrukkingswijze en gebruik van dikke verflagen typeerden deze nieuwe stijl.

© Wasily Kandinsky, Winter, 1909, c/o Pictoright Amsterdam 2010

Kandinsky (o.a. Winterlandschap) ontmoette Picasso en Matisse in Parijs en was zeer onder de indruk van de kleureffecten in hun werk, maar werd ook beïnvloed door muziek (Schönberg). Hij wilde nog meer zijn eigen gevoel en expressie weergeven, hij hoorde de kleuren van de muziek en zijn kleuren riepen muziek op. Malevich ging nog een stap verder. Nadat hij in aanraking was gekomen met alle vernieuwingen van de twintigste eeuw, bracht hij uiteindelijk alles, de natuur, het leven, het ‘zijn’ terug tot een geometrisch vlak (Zwart vierkant).

Kazimir Malevich, Zwart vierkant, ca. 1932, Staatsmuseum de Hermitage St.-Petersburg