Art nouveau

Inleiding

De Hermitage Amsterdam wijdt haar achtste tentoonstelling aan prachtige art nouveau. De objecten van die kunststroming zijn hoogtepunten binnen de collectie West-Europese toegepaste kunst van de Hermitage in St.-Petersburg. Deze art nouveau-collectie is in Nederland nog niet eerder getoond. Topstukken zijn de geschenken aan de laatste tsaren van de beroemde glaskunstenaars Émile Gallé en de gebroeders Daum; daarnaast zijn ook René Lalique en Carl Fabergé vertegenwoordigd.

In Europa ontstond vanaf 1890 in de architectuur en toegepaste kunst een nieuwe stijl, die in internationaal verband de Franse benaming art nouveau kreeg. De stijl is ook bekend geworden onder de Duitse term Jugendstil. In Oostenrijk spreekt men van Wiener Sezession (‘afscheiding’), in Spanje van Modernismo, in Italië van Stile Liberty. In deze verschillende termen wordt duidelijk gemaakt dat art nouveau een reactie vormde op de bestaande neo-stijlen. Het nieuwe zat in de herwaardering van de vakman. De art nouveau kende een organische en geometrische variant. De stijl als geheel werd rond de eeuwwisseling dé toonaangevende stroming in de toegepaste kunst.

Rusland deed volop mee. Petersburgers kochten art nouveau en lieten hun huizen in deze stijl verbouwen. De laatste tsaren Alexander III en Nicolaas II en hun familie waren geen uitzondering. De laatste tsarina Alexandra bijvoorbeeld kocht zelf vazen van Gallé ter aankleding van haar slaapkamer. Er ontstond ook een Russische variant van art nouveau, stil modern.

Maar de mooiste en meest bijzondere objecten uit de art nouveau-collectie van de Hermitage zijn de Franse diplomatieke geschenken aan de tsaren. Frankrijk zocht in zijn conflict met Duitsland eind negentiende eeuw bondgenoten en richtte zich op Rusland. De Franse regering overlaadde de tsaren met kostbare geschenken in de stijl van de hypermoderne art nouveau. Veel daarvan kwam uit Lotharingen, niet alleen omdat de voortreffelijke glaskunstenaars Gallé en de gebroeders Daum daar werkten, maar ook omdat juist dat gebied de twistappel tussen de Fransen en de Duitsers was. Behalve zeer fraai glaswerk van Gallé en Daum kregen de tsaren ook een majestueuze tafel met Lotharingse symboliek en een boek met ruim tachtig ingebonden tekeningen van Franse kunstenaars. De beroemdste Franse fabrieken leverden de tsaren eveneens art nouveau. Van de Sèvres-fabriek kwam een aantal porseleinen vazen, van het Gobelin-atelier een serie wandtapijten.

Na de Oktoberrevolutie van 1917 is nog veel meer art nouveau in de Hermitage beland; bezit van privé-verzamelaars dat door het Sovjetregime in beslag was genomen. Hieronder ook Russische stil modern-objecten, bijzonder omdat zij puur voor de Russische markt zijn gemaakt en daardoor in het Westen nauwelijks bekend zijn. Er zijn kostbare siervoorwerpen bij van de hand van Fabergé.

Een opvallend object binnen de tentoonstelling is een late vaas uit de fabriek van Gallé, die uit het bezit van de communistische leider Stalin komt. Na diens dood in 1953 kwam de vaas terecht in de Hermitage in St.-Petersburg.

De tentoonstelling "Art Nouveau tijdens de laatste tsaren" gaat in op ontstaan en ontwikkeling van art nouveau in ruime zin en spitst zich toe op de Franse geschenken aan Rusland.