St.-Petersburg & Rusland

Peter de Grote in Holland

Met Peter I de Grote (1672-1725) heeft Nederland een bijzondere historische band. Aangetreden aan het einde van de zeventiende eeuw is deze tsaar vastbesloten Rusland te moderniseren – het archaïsche, geïsoleerde Rusland dat geen deel heeft gehad aan de Europese renaissance. Hij richt zich daartoe op het Westen. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden beleeft een economische Gouden Eeuw en is dus een uitstekend voorbeeld.

Voorbeeld

Met name de florerende Hollandse handelsvloot en de scheepsbouw interesseren Peter. De dan 25-jarige tsaar onderneemt in 1697 met zijn ‘Eerste Grote Gezantschap’ een studiereis door verschillende Europese landen en doet ook de Republiek aan. Daar neemt hij incognito – onder zijn schuilnaam Pjotr Michajlov – een kijkje bij de scheepstimmerwerf van Lijns Teeuwisz. Rogge en bij de windmolens in Zaandam. De tsaar is van plan om hier de winter door te brengen om de kneepjes van de scheepsbouw te leren. Maar het loopt anders.

Huisje

In Zaandam, op het armoedige Krimpenburgh 23, woont Gerrit Kist: een smid die eerder op de werven van Moskou heeft gewerkt. Niet geheel van harte stelt Kist zijn eenvoudige houten dijkhuisje beschikbaar als logeeradres voor de boomlange tsaar. De weduwe die bij Kist inwoont, wordt tijdelijk afgekocht. Al snel hebben de Hollanders door dat ‘Pjotr Michajlov’ in werkelijkheid de Russische tsaar is. Waar hij verschijnt, staan groepen mensen te gillen en te wijzen. Tijdens een wandeling op de Zuiddijk bekogelen jongens de tsaar.

‘met verrotte appelen en peeren, gras en andere vuijlicheden; hij kreeg een steen in zijn neck, het welck hem vrij seer dede. Bij de sluis in de Horn werd hij met een sood aerde en gras op zijn hooft gegooijt.’

Bewaking

Geschrokken dorpsbestuurders zorgen voor intensieve bewaking van de tsaar. Maar als ze Peter uitnodigen voor de tewaterlating van een groot schip – en hij de bijeen gestroomde mensenmassa in het oog krijgt – slaat hij woedend de deur dicht. De maat is vol. Peter vertrekt acht dagen na zijn aankomst naar Amsterdam – hoewel hij door de drukte zijn eigen boot nauwelijks kan bereiken.

Amsterdam

In Amsterdam logeert Peter in het huis van Jacob J. Hinlopen, Herengracht 527. Later klaagt de eigenaar dat de tsaar, zijn vrouw en hun gevolg het pand geheel hebben uitgewoond. Burgemeester van Amsterdam Nicolaas Witsen, die Peters vader tsaar Aleksej al in 1664 in Rusland heeft ontmoet, arrangeert een ‘stage’ voor Peter op de werf van de VOC op Oostburg. Behalve over scheepsbouw leert de tsaar van alles over horlogemaken, doodskisten timmeren, etsen, secties verrichten, papierscheppen en zijdespinnen. Hij interesseert zich voor het hoveniersvak en in de boekdrukkunst. Van de anatoom Frederik Ruysch krijgt Peter zelfs een demonstratie tandentrekken en hij bezoekt een autopsie van Herman Boerhaave.

Een Amsterdams broodje aap?

Tijdens zijn verblijf in Amsterdam bezoekt Peter de Grote een vriend. Een meid staat voor het huis de stoep te schrobben. Peter vraagt of hij er langs mag, maar de meid antwoordt dat hij even moet wachten tot ze klaar is. Als Peter bekendmaakt dat hij de tsaar van Rusland is en er toch echt langs wil, zegt de meid: ‘Al was je de burgemeester van Amsterdam, nog kom je er niet langs’.

Schip

In 1698 wordt het schip waaraan de tsaar zelf heeft meegebouwd, te water gelaten: de ‘Pieter en Paul’. Peter heeft overigens wel wat kritiek op de Hollandse scheepstimmerlieden. Ze werken teveel ‘op het oog’ en daarom reist hij door naar Engeland, in de hoop daar meer theorie te leren. Later, in 1717 zal Peter de Republiek nog eenmaal met een bezoek vereren.

Vruchtbaar

Peters studiereizen werpen vruchten af. In Rusland introduceert de tsaar westerse kleding en haardracht, landkaarten, gereedschappen, wapens en brandspuiten. Uit Leiden heeft de tsaar twee kwikthermometers meegenomen van Daniel Fahrenheit. Hij laat hij de medicus Nicolaes Bidloo het eerste militaire hospitaal opzetten. Voor de oprichting van de Academie van Wetenschappen (1726) vraagt hij de Leidse professor Willem Jacob 's Gravesande naar Rusland te komen. Het eerste museum, de Kunstkamera, vult Peter met de natuurwetenschappelijke verzamelingen die hij onderweg heeft gekocht bij Frederik Ruysch, Levinus Vincent en Albertus Seba.

Petersburg

Als de tsaar rond 1700 besluit tot de stichting van een nieuwe hoofdstad, kijkt hij naar de Republiek voor inspiratie. Het straten- en kanalenpatroon van de stad neemt hij over van Amsterdam. St.-Petersburg is gebouwd op verschillende eilanden die door meer dan 500 bruggen met elkaar verbonden zijn. In zijn eigen eerste residentie in de nieuwe stad zijn Hollandse invloeden te zien, evenals in het eerste Winterpaleis. De Admiraliteit krijgt een Hollandse windvaan en de Peter en Paulvesting een kerk met duidelijk protestantse stijlkenmerken.

Schepen

En ook de opgedane scheepsbouwkennis brengt de tsaar in de praktijk. Op 24 maart 1703 legt Peter op de werf Olonets aan de Svir ten noorden van St.-Petersburg de kiel van het fregat ‘Shtandart’. Samen met zeven kleinere schepen vormt dit schip de basis van de Russische marine. Tijdens Peters bewind worden verder een Navigatieschool en een Zeevaartacademie opgericht. Veel tot dan toe onbekende scheepstermen komen uit het Nederlands, zoals het woord ‘boegspriet’. Peter wil zelfs een lesprogramma invoeren om de Russen Nederlands te leren, maar felle protesten doen hem van dit plan afzien.