St.-Petersburg & Rusland

De huisjes van tsaar Peter

Het bekendste logeeradres van Peter de Grote in Nederland is nu het oudste huis van de Zaanstreek – en een van de laatst bewaarde voorbeelden van Nederlandse houtbouw. Dat het huisje uit 1632 er nog staat, is te danken aan de Zaanse herbergier Bulsing, die het eind achttiende eeuw van de sloop redt.

Koning Willem I koopt het huisje in 1818 als kraamcadeau voor zijn Russische schoondochter Anna Pavlovna, zuster van tsaar Nicolaas I. Zij betaalt de eerste stenen overkapping in 1823. Haar zoon prins Hendrik geeft opdracht het huisje van een extra houten ombouw te voorzien. In 1886 schenkt koning Willem III het huisje aan tsaar Alexander III, die het laat stutten en op een stenen fundering plaatsen. De laatste Russische tsaar Nicolaas II bestelt in 1895 bij de Amsterdamse architect Salm een nieuwe stenen overkapping, naar voorbeeld van Russisch-orthodoxe kerkarchitectuur. In 1948 draagt de Sovjet-Unie het huisje weer aan Nederland over.

‘Maer is het waar, dat zij het huisje, waar Tsaar Peter te Saerdam in 'ewoond heit, niet meer verhuren, maer laten het leeg staan?’ -

- ‘Wel natuurlijk,’ zeide Tante.

- ‘Nou kaik!’ hoe kan een mensch zoo teugens zen aigen zelvers wezen?’ riep hij in verbazing uit: ‘geen geld te trekken van een huisje!’ -

- ‘En gij zoudt gelijk hebben,’ zeide Tante: ‘maar die menschen te Saerdam hebben ook gelijk; daar zij meer verdienen met het huisje te laten zien dan er huur van te trekken.’

Jacob van Lennep, De lotgevallen van Ferdinand Huijck, 1840

Hoog bezoek

In de loop van de achttiende eeuw wordt het huisje een toeristische attractie. De groten der aarde vereren het stulpje met een bezoek, zoals Napoleon in 1811 en recenter de Russische leiders Gorbatsjov en Poetin en prins Willem Alexander. Het huisje staat vol met graffiti van beroemde en minder beroemde bezoekers. Zo is er van Napoleon behalve grote ‘N’ naast de schouw een tekst te vinden over Peter de Grote, van wie hij een groot bewonderaar was: 'Niets was de grote man te klein'.

Buig in deze arme hut, waar Eng’len Gods om zweven,
Buig, grootvorst, hier het hoofd in stillen ootmoed neer,
Zij was de wieg uws Rijks, ze omsloot de kiem weleer,
Die grootheid moest aan Rusland geven.

Jacob van Lenneps vertaling van het vers dat de Russische dichter Zjoekovski voor de latere keizer Alexander II aanbracht in het Zaanse huisje (1839).

Klein

En klein is het huisje zeker. Het bestaat slechts uit twee kamers en een minikeukentje, dat doet denken aan een scheepskombuis. Dankzij de vele overstromingen in de Zaanstreek staan vrijwel alle ramen en deuren scheef. Ondanks de bescheiden afmetingen hebben de Hollandse avonturen van tsaar Peter in Rusland mythische vormen aangenomen. Het huisje past geheel bij het beeld van de tsaar zoals de Russen hem het liefste zien: een groot man, voor wie niets te klein was. Vele Russen gaan op pelgrimstocht naar de Zaanstreek. Maar ook dichter bij huis kunnen ze terecht: er is namelijk een evenknie in St.-Petersburg.

Evenknie

In 1703 laat Peter de Grote daar op de noordoever van de Neva een houten noodwoning bouwen. Deze meet hooguit 60 m2 en bestaat uit een woon-, een slaap- en een studeervertrek. De stijl is een mix van traditionele Russische én Hollandse houtbouw. Hier kan Peter – die op dat moment zijn residentie nog in Moskou heeft - tijdelijk verblijven om de bouwwerkzaamheden te coördineren. De tsaar woont er tot 1708. In 1711 laat hij het ‘symbool van zijn nederigheid’ verplaatsen naar de huidige locatie, niet ver van de Petrus en Paulusvesting. In 1723 krijgt het houten Domik Petra I een beschermende overkapping van rode baksteen, net als later zijn ‘broertje’ in Zaandam. Het huisje is nog altijd te bezoeken: het was het eerste museum dat na het Beleg van Leningrad zijn deuren weer opende. Er staat een originele Hollandse kachel en de persoonlijke bezittingen van de tsaar liggen er nog - net als 300 jaar geleden.

Klein en Hollands

Lang als hij is, heeft tsaar Peter de Grote een voorliefde voor bescheiden huisjes en ook de Nederlandse invloed lijkt verstrekkend. Het eerste Winterpaleis dat hij in St.-Petersburg laat bouwen is volgens een tijdgenoot ‘een klein huisje in Hollandse stijl’. Er bestaan geen afbeeldingen meer van, dus we zullen hem op zijn woord moeten geloven. Het kleine paleis Mon Plaisir in Peterhof, de zomerresidentie van de tsaar, krijgt kale baksteenmuren, ramen met kleine ruitjes, zwart-wit geblokte vloeren en zeegezichten aan de muur. De Romanovs noemen het later ‘het Hollandse huisje’.