St.-Petersburg & Rusland

De stad St.-Petersburg

In 1703 sticht tsaar Peter de Grote in de Nevadelta van de Finse Golf de stad St.-Petersburg. In het onbewoonde, vlakke moerasgebied moet een moderne hoofdstad voor Rusland verrijzen, naar Amsterdams voorbeeld.

Poldermodel

De strategisch gelegen Peter en Paul Vesting en de gebouwen van de Admiraliteit dienen als verdedigingsposten: het bouwterrein ligt in op Zweden veroverd gebied. Architecten uit heel Europa ontwerpen mee aan de nieuwe stad. Dwars door de stad lopen de rivieren Neva, Mojka en Fontanka. De kleinere, kronkelende waterlopen vormen de ‘grachten’. Voor de ontginning van het drassige land wordt een Hollands poldermodel gebruikt. En net als in Amsterdam moeten ontelbare boomstammen in de modderige bodem worden geheid om te kunnen bouwen. Hollandse molens drijven pompen en houtzagerijen aan; stammen en stenen moeten van ver worden aangevoerd.

Venster

De tsaar wil een hoofdstad die voor de Russen een venster op het Westen vormt. Tegenover het ‘houten’ Rusland komt een nieuwe stad in steen. Stadsbouwmeester Domenico Trezzini ontwerpt de eerste stenen gebouwen: het Zomerpaleis van de tsaar en de Peter en Paul Kathedraal – de laatste naar Hollands model. In Rusland zelf is weinig stenen bouwmateriaal voorhanden. Daarom moet alle steen richting Petersburg en mogen schepen zonder stenenvracht niet in de haven aanleggen. De eerste huizen én het tijdelijke onderkomen van de tsaar zijn overigens nog wel van hout.

Rooilijnen

In 1712 verplaatst Peter de Grote zijn residentie van Moskou naar ‘Sint-Pietersburgh’, zoals de Hollandse scheepsbouwers de stad noemen. De buitenlandse gezanten, de ambtenaren, kooplui en ambachtslieden verhuizen mee. Langs de Neva en haar zijrivieren verrijzen grote huizen en paleizen van vermogende families: de Orlovs, de Sjoevalovs, de Sjeremetevs, de Joesoepovs en de Stroganovs. Hoe meer lijfeigenen, hoe groter het paleis. Naar Hollands voorbeeld staan alle gebouwen keurig langs een rooilijn. Géén ervan is meer dan vier verdiepingen hoog, om het Winterpaleis van de tsaar niet naar de kroon te steken. Drie grote allees verdelen de zuidoever van de Neva, waaronder de Nevski Prospekt. De achttiende-eeuwse herenhuizen in deze tegenwoordige ‘hoofdstraat’ herinneren aan buitenplaatsen langs de Vecht en de Amstel.

Parken

Rond de stad laat de tsaar (én zijn opvolgers) grote parken aanleggen in verschillende stijlen. Vooral in de begintijd is daarin de hand van Hollandse hoveniers nog zichtbaar. De linden op het terras van Peterhof, de zomerresidentie van Peter de Grote, zijn speciaal uit Nederland ingevoerd. De gebouwen zelf doen overigens meer denken aan Versailles: ze zijn ontworpen in de strak-symmetrische Franse stijl. Daarnaast wordt op veel buitenplaatsen de Engelse landschapsstijl toegepast.

Botten

Maar al deze pracht en praal komt niet zómaar tot stand. Grote aantallen (dwang)arbeiders, onder wie veel Zweedse krijgsgevangenen, sterven tijdens de bouw van St.-Petersburg door uitputting en ziekte. In totaal komen zo’n 100.000 mensen om het leven bij de achttien jaar durende stadsaanleg. Daarom krijgt St.-Petersburg de bijnaam 'stad op botten'. Mensen uit andere delen van Rusland worden gedwongen naar de nieuwe stad in het – verder zeer dunbevolkte – gebied te verhuizen.

Nieuwe stijlen

Na de dood van Peter de Grote is het vooral zijn dochter, keizerin Elisabeth I, die geestdriftig verder bouwt aan St.-Petersburg. Wel verandert de stijl van de nieuwbouw: Frans, Italiaans én traditioneel Russisch krijgen de overhand. De woonwijken en gebouwen van Elizabeths bouwmeester Bartholomeo Rastrelli – die tekent voor het ontwerp van het Winterpaleis, het Smolny Klooster en de zomerresidentie Tsarskoje Selo – bepalen het stadsbeeld. Onder Alexander I zorgt Carlo Rossi voor een classicistische impuls met zijn Michaël Paleis en Alexandra Theater.

Modern

Tussen 1850 en 1915 groeit en moderniseert St.-Petersburg met stations, warenhuizen, fabrieken en appartementencomplexen – veelal in Style Moderne, de Russische variant van Art Nouveau. Na de revoluties van 1917 is ‘Petrograd’ (1914-1924) – ‘Leningrad’ (1924-1991) niet langer de hoofdstad van Rusland. De overheidsfuncties verdwijnen naar Moskou en grote architectonische veranderingen gaan aan de stad voorbij. Wel raken tijdens de Tweede Wereldoorlog veel achttiende- en negentiende-eeuwse gebouwen beschadigd of geheel verwoest. Na de oorlog krijgen de meeste een andere functie: zo wordt de Kazan Kathedraal ironisch genoeg het Museum voor Atheïsme. De architectonische bijdrage van de Sovjetperiode beperkt zich tot ongeïnspireerde woonkazernes en blokkendoosgebouwen.

De meer recente woonwijken ogen weer typisch Russisch: functioneel en monumentaal, met hier en daar een omgekeerde 'ui'.