OpenOffice document MS Word document

Art Nouveau

Achtergrond

In Europa ontstond vanaf 1890 in de architectuur en toegepaste kunst een nieuwe stijl, die in internationaal verband de Franse benaming art nouveau kreeg. De stijl is ook bekend geworden onder de Duitse term Jugendstil. In Oostenrijk spreekt men van Wiener Sezession (‘afscheiding’), in Spanje van Modernismo, in Italië van Stile Liberty en in Rusland van stil modern.

In de verschillende termen wordt duidelijk gemaakt dat art nouveau zich wilde onderscheiden van de oudere stijlen. Ondanks de verschillen in benaming en verschijningsvormen zijn er sterke overeenkomsten, die voortkwam uit de behoefte van een aantal kunstenaars en architecten om de ambachten een rol van betekenis te laten spelen in de industriële kunst en architectuur. Een belangrijke sleutelfiguur in deze was de Engelsman William Morris (1834-1896). Hij meende dat industrieel vervaardigde producten doorgaans zielloos en te uniform waren. Hij richtte zich bovendien op de volksgerichte kunst, veelal de toegepaste kunst. Ook was hij van mening dat alles in een leefomgeving goed ontworpen moest zijn, en zag bij een huis exterieur en interieur als één geheel. Morris was een van de oprichters van de Engelse Arts en Crafts-beweging die heldere vormen introduceerde in de toegepaste kunst en architectuur, aanvankelijk geïnspireerd op de natuur. De beweging was van grote invloed op de moderne toegepaste kunst in heel Europa, ook op de art nouveau.

De belangrijkste inspiratiebron is de natuur. De motieven en decoraties zijn vaak langstelige, gracieus gestileerde, gedeformeerde planten en bloemen (lelies, kelken, irissen, papavers, rozenknop), vogels (zwanen, pauwen), libellen, de eivorm, wolken- water- en rotspartijen, vaak gecombineerd met slanke vrouwengestalten.

Art nouveau van de Hermitage

De art nouveau van het Staatsmuseum de Hermitage is een bijzondere verzameling. Zij bestaat in wezen uit twee delen: de art nouveau-objecten uit het bezit van de laatste tsaren Alexander III en Nicolaas II en de voorwerpen die later in de Sovjetperiode bijeen zijn gebracht in het museum. Vooral de eerste collectie bevat heel bijzondere stukken. De meeste objecten werden als diplomatieke geschenken aan de tsaren aangeboden en waren van de hoogste kwaliteit. Bijzonder veel geschenken kwamen uit Frankrijk. Dit had een politieke achtergrond: als gevolg van de Frans-Duitse Oorlog van 1870-1871 die Frankrijk verloor, werd een groot deel van Lotharingen (opnieuw) Duits grondgebied, tot groot ongenoegen van de Lotharingers en de Fransen. Frankrijk ging op zoek naar een sterke bondgenoot en vond een kandidaat in het machtige Rusland. In de jaren die volgden probeerde Frankrijk de tsaren aan zich te binden door ze te overladen met kostbare diplomatieke geschenken gemaakt door de beste kunstenaars die Frankrijk in huis had, en in de stijl van de hypermoderne art nouveau.

Alexander III (1845-1894, tsaar van 1881 tot 1894)

Tot de meest opvallende diplomatieke geschenken behoort de tafel Flore de Lorraine (‘Flora van Lotharingen’), aangeboden door de Franse regering aan tsaar Alexander III tijdens een bezoek van Russische mariniers aan Toulon in 1893 (afbeelding nr. 01). Dat bezoek werd gebracht als voorbode van een te vormen unie tussen Frankrijk en Rusland tegen Duitsland. Lotharingen, waarvan het lot afhing van deze unie, had meer dan anderen belang bij een gunstige houding van Rusland. Mogelijk werd juist daarom aan Lotharingen de eer geschonken een cadeau voor het Russische hof te maken. Dat werd een kunstige tafel, gemaakt naar het ontwerp van Émile Gallé (1846-1904) in samenwerking met andere kunstenaars van de École de Nancy. De Flore de Lorraine vertelt op allegorische wijze over het tragische lot van de streek die zich wilde bevrijden van de invloed van de Duitse macht. Samen met de tafel werd het Livre d’Or de la Lorraine geschonken, een boek in een kostbare leren band, met daarin werk van meer dan tachtig kunstenaars uit Lotharingen (afbeelding nr. 08). Aan de band van het ‘Gouden Boek’ werkten kunstenaars uit Nancy als René Wiener en Victor Prouvé mee. Op het titelblad staat de maagd van Lotharingen afgebeeld die haar hand uitstrekt naar Rusland; boven haar staat de tekst: ‘La Lorraine à la Russie, 1893’. De unie werd in 1894 inderdaad gesloten.

Nicolaas II (1868-1918, tsaar van 1894 tot 1917)

Het staatsbezoek dat tsaar Nicolaas II in oktober 1896 aan Parijs bracht, is de geschiedenis ingegaan als de ‘Russische week’. In aanwezigheid van de tsaar en de Franse president Félix Faure werd de eerste steen gelegd van de Pont Alexandre III, een brug vernoemd naar de vorige tsaar als een geschenk van Rusland aan de Franse hoofdstad. Door dit bezoek van 1896 aan Parijs kwamen vele officiële geschenken in het Winterpaleis in St.-Petersburg terecht. De meeste daarvan waren gemaakt door de beste meesters van Frankrijk. Een zilveren beeld dat de vrede verpersoonlijkt is een werk van Lucien Falize. Tijdens een ander bezoek van Nicolaas II aan Parijs, in 1901, schonk de Franse regering de tafelversiering La danse de l’écharpe, gemaakt door Agathon Léonard van Weydeveldt (afbeelding nr. 07) en uitgevoerd door de beroemde Franse Sèvres-porseleinfabriek. De tafelversiering, bestaand uit vijftien biscuitporseleinen beelden, was oorspronkelijk gemaakt voor de Wereldtentoonstelling van 1900 in Parijs. De beelden zijn ware topstukken binnen de art nouveau. De danseressen stellen Loïe Fuller (1862-1928) voor, een beroemde Amerikaanse sluierdanseres uit die tijd. Zij was een muze voor veel kunstenaars rond 1900, onder wie Toulouse-Lautrec. In 1914 ontving Nicolaas II vier art nouveau-gobelins uit de serie De vier jaargetijden bij het bezoek aan St.-Petersburg van de Franse president Raymond Poincaré (afbeelding nr. 09). De ontwerpen waren van Jules Chéret. Wellicht is dit cadeau ingegeven door de op handen zijnde Eerste Wereldoorlog. Rusland streed toen met de Fransen tegen de Duitse keizer.

Onder de diplomatieke geschenken waren die uit het oeuvre van Émile Gallé de topstukken. De krant Illustration publiceerde op 22 mei 1902 twaalf glasobjecten van hem, die aan Rusland waren geschonken tijdens het bezoek van de Franse president Émile Loubert. Daaronder was de hoge vaas Passiflora (afbeelding 03 en 04).

De tsaren waren onder de indruk van de geschenken die ze kregen. Ondanks dat de art nouveau nooit een paleisstijl werd - de stijl leende zich niet zo voor een combinatie met de overheersende neoclassicistische en neobarokke interieurs - verzamelden zij voor hun privé-vertrekken en privé-residenties kunstvoorwerpen in deze stijl. Ook bestelden zij bij de Keizerlijke Porseleinfabriek en de Keizerlijke Glasfabriek in St.-Petersburg objecten in de Russische versie van art nouveau, stil modern. Art nouveau werd een reflectie van de tsarenresidenties nabij St.-Petersburg, zoals het Alexanderpaleis in Tsarskoje Selo of de Cottage in Peterhof, van waaruit na de Oktoberrevolutie een deel van de voorwerpen in de collectie van de Hermitage terechtkwam. De weduwe van Alexander III, tsarina Maria Fjodorovna (1847-1928), een Deense van geboorte, kocht art nouveau-voorwerpen van de Koninklijke Porseleinfabriek van Kopenhagen; tsarina Alexandra (1872-1918), de vrouw van Nicolaas II, kocht zelf vazen van Gallé en zette deze in haar slaapkamer (afbeelding nr. 11).

Na de tsaren

Behalve deze geschenken zijn er ook voorwerpen die na de Oktoberrevolutie van 1917 terecht zijn gekomen in de Hermitage, ooit bezit van privé-personen of privé-verzamelaars en door het Sovjetregime in beslag genomen. Zo kwam uit het paleis van grootvorst Vladimir een kast, afkomstig van het Franse handelshuis Escalier de Crystal. De kast, een voorbeeld van proto-art nouveau, toont van hoe groot belang de Japanse kunst was bij de ontwikkeling van de art nouveau in het laatste kwart van de negentiende eeuw. Ook een tafeltje uit bezit van de Petersburgse privé-verzamelaar Gortsjakov, versierd met libellenpoten, staat nu in de Hermitage. Ook veel bijzondere art nouveau-kunstnijverheid uit een voormalig Petersburgs privé museum, het Stieglitz Museum voor Decoratieve en Toegepaste Kunst, werd aan de Hermitage toebedeeld. Zelfs een vaas van Gallé uit de jaren twintig uit voormalig bezit van Stalin kwam uiteindelijk in het museum.

De art nouveau-verzameling van de Hermitage wordt nog altijd aangevuld. In de laatste decennia zijn veel aankopen gedaan door de Aankoopcommissie van het Petersburgse museum. In de jaren vijftig en zestig van de twintigste eeuw was op de Russische antiekmarkt vrij regelmatig Europese toegepaste kunst uit de art nouveau-periode te koop, afkomstig uit Petersburgse huizen. In die tijd zijn er ook vele glasobjecten van Gallé en de gebroeders Daum verworven.

De Franse scheppers van de art nouveau in de Hermitage

Naast Parijs was Nancy, de hoofdstad van de provincie Elzas-Lotharingen, een belangrijk centrum van art nouveau. De glaskunstenaars uit Nancy waren aan het einde van de negentiende eeuw de grote vernieuwers en de grondleggers van het art nouveau-glas. Lotharingen was van oudsher beroemd om zijn glaskunst. Door de Frans-Duitse Oorlog van 1870-1871 en de annexatie van de Elzas en een deel van Lotharingen door Duitsland werd Nancy tijdelijk de hoofdstad van de Franse provincie Lotharingen. Uit de bezette gebieden kwamen veel getalenteerde kunstenaars naar deze streek.

Émile Gallé (1846-1904)

Uit Nancy kwam ook de kunstenaar die van beslissende invloed was op de ontwikkeling van het art nouveau-glas, Émile Gallé. Hij kwam uit een geslacht van glaskunstenaars. Hij kon goed tekenen en hield zich bezig met plantkunde, literatuur, filosofie en politiek. Die interesses kwamen terug in zijn werk. In de jaren tachtig zocht Gallé naar een eigen stijl. Hij gebruikte de ervaring van de Venetiaanse glaskunstenaars en de experimenten van François-Eugène Rousseau, en werd beïnvloed door het Engelse dubbelgelaagd glas en de Chinese en Japanse kunst. Zijn grootste succes behaalde hij met zijn werk van veelgelaagd glas met uiterst fijne kleurovergangen. Hij produceerde dit glas in een chemisch proces waarmee hij reliëf in het oppervlak kreeg. Uit de vazen van Gallé blijkt zijn kennis van de plantkunde. Zijn plantenversieringen hebben vaak ook een symbolische betekenis: de distel staat voor Nancy; de varen voor stilte en rust; de roos voor de schoonheid van het leven.

De virtuoze glaskunstenaar Gallé is van groot belang gebleken voor het Europese glas. Talloos zijn de imitaties van zijn werk, zowel in techniek als in decoratieschema’s. De Parijse Wereldtentoonstelling van 1889, waar hij voor het eerst uitgebreid zijn vazen van veelgelaagd glas presenteerde, bracht Gallé algemene erkenning en de roem van maître in de Franse glaskunst. Helaas brak zijn vroege dood in 1904 de verdere ontwikkeling van Gallés kunst af.

De gebroeders Daum

Gallés directe navolgers waren de gebroeders Auguste (1853-1909) en Antonin (1864-1930) Daum. Zij produceerden in eerste instantie vazen en tafelglas in de stijl van het historisme, vaak versierd met Lotharingse heraldiek. Onder invloed van Gallés succes op de Wereldtentoonstelling van 1889 begonnen de gebroeders Daum ook voorwerpen te blazen van veelgelaagd glas, versierd met afbeeldingen van bloemen en landschappen, uitgevoerd met etswerk over vele vlakken. Aanvankelijk waren Gallé en Daum concurrenten, maar in 1899 startten ze een samenwerking, met behoud van de eigen stijl. Het werk van de gebroeders Daum is vaak decoratiever, maar ontbeert de filosofische en symbolistische lading van het werk van Gallé. In de twintigste eeuw bleef de fabriek van de gebroeders Daum met succes produceren omdat ze vernieuwden: de sierlijke art nouveau maakte plaats voor de geometrische art deco. Ook het werk van de gebroeders Daum werd overal in Europa geïmiteerd.

Andere glaskunstenaars uit Europa en de Verenigde Staten

In de tentoonstelling komen nog enkele andere art nouveau-kunstenaars aan bod: Tiffany, Lalique en Fabergé. In Europa had Louis Comfort Tiffany (1848-1933) zijn succes vooral te danken aan zijn originele vazen van geïriseerd glas. Op de Parijse Wereldtentoonstelling in 1889 stelde Tiffany meubels, tapijten en glas in lood tentoon. In 1894 verkreeg Tiffany in Amerika een patent op zijn beroemde geïriseerde glas. Hij experimenteerde voortdurend met de vorm. Zijn objecten zijn asymmetrisch; hun vloeiende oppervlakken scheppen een decoratief effect, dat wordt versterkt door bruine, goudkleurige, groene, witte en lichtblauwe tinten. In het begin van de twintigste eeuw namen vele Europese fabrieken zijn stijl over.

Binnen de art nouveau kwam een andere kunstenaar naar voren die een grote invloed kreeg op de ontwikkeling van de glaskunst in de daaropvolgende periode: René Lalique (1860-1945). Uit zijn werk blijkt de invloed van zijn voorgangers: Rousseau, Gallé en Henri Cros. Tegen het fin de siècle was Lalique één van de beroemde en toonaangevende Parijse edelsmeden (afb. nr. 19). Daarnaast raakte hij geïnteresseerd in glas (afb. nr. 05). Het eerste glazen object dat hij maakte, was een parfumflesje, gedateerd 1893. Hij gebruikte daarvoor de verloren was-techniek, een techniek uit de bronsgieterij. In 1902 opende Lalique in de Parijse voorstad Clairfontaine een experimentele glasfabriek. De fabriek maakte serieproductie, maar van hoog artistiek niveau. In 1906 startte een succesvolle samenwerking van Lalique met het Parijse parfumhuis Coty, die duurde tot aan de jaren dertig van de twintigste eeuw. Tijdens die periode maakte Lalique zestien modellen voor parfumflesjes, voor onder anderen Nina Ricci (Caprice en L’Air du Temps) en D’Orsay (Élégance). De glazen kunstwerken die Lalique maakte in de periode 1910 tot 1920, verenigen twee stijlkenmerken in zich: die van de art nouveau en die van de volgende belangrijke kunststroming, de art deco.

Russische art nouveau: stil modern

In Rusland werd de art nouveau stil modern genoemd. Deze onderscheidt zich licht van de internationale art nouveau door verwijzingen naar Russische volkskunst. Het meest nadrukkelijk waren die in twee kunstenaarskolonies die eind negentiende eeuw werden gesticht, Ambramtsevo bij Moskou en Talasjkino bij Smolensk. Hier werd vernieuwende toegepaste kunst geproduceerd, geënt op middeleeuwse Russische architectuur, kunst en volkskunst. Bij de uitvoering werd gebruik gemaakt van de ambachtelijke vaardigheid van plattelandbewoners. Op de Wereldtentoonstelling in Parijs in 1900, waar de Europese landen voor het eerst hun art nouveau toonden, bestond de Russische inzending uit werk uit Abramtsevo en Talasjkino. De paviljoens, gebouwd in een stijl die leek op die van oude Russische plattelandhuizen met veel snijwerk (teremok), werden ingericht met meubels en voorwerpen uit de twee kunstenaarskolonies. Die trokken veel internationale aandacht, vooral vanuit landen waar de Arts and Crafts-beweging was aangeslagen.

Er ontstond ook een stroming in de stil modern die de Russische elementen subtieler combineerde met de internationale art nouveau. Kunst hiervan was te zien op de tentoonstelling Architectuur en Artistieke toegepaste kunst die in 1902-1903 in Moskou werd gehouden. Deze tentoonstelling werd gevolgd door één in St.-Petersburg in 1904, onder de titel Hedendaagse kunst. De kamers en meubels op deze tentoonstellingen waren vooral geïnspireerd op het werk van buitenlandse ontwerpers. De stil modern heeft dus twee kanten. De ene is gericht op de internationale art nouveau, de andere mede op inheemse traditionele motieven. St.-Petersburg was - passend bij haar traditie - meer internationaal gericht. Goed voorbeeld is architect Roman Meltzer, die veel opdrachten kreeg voor de bouw van keizerlijke villa’s en appartementen voor de hogere burgerij.

Stil modern kreeg ook een impuls door opdrachten van de tsaren. Dat gold vooral de Keizerlijke Porselein- en Glasfabriek in St.-Petersburg. De uit 1744 stammende Keizerlijke Porseleinfabriek in St.-Petersburg was een persoonlijk bezit van de tsaar en werkte uitsluitend voor het hof. Door het huwelijk van Alexander III met prinses Dagmar van Denemarken, de latere tsarina Maria Fjodorovna, kwam ook de Koninklijke Porseleinfabriek in Kopenhagen in beeld. Vooral de op Japanse prentkunst geïnspireerde decors onder glazuur van deze fabriek spraken het keizerlijke paar zeer aan. Vanaf 1892 werden deze decors ook door de Keizerlijke Fabriek in St.-Petersburg toegepast. Die heette sinds de fusie met de ook uit de achttiende eeuw stammende Keizerlijke Glasfabriek in 1890 Keizerlijke Glas- en Porseleinfabriek. Vanaf 1893 werden door de glastak van de fabriek ook vazen in Gallé-stijl geproduceerd, zij het uitsluitend in de techniek met veelgelaagd glas. Deze werd in de fabriek hoog gewaardeerd. Aanvankelijk beperkte men zich tot snijwerk - een handelsmerk van de Petersburgse fabriek. Chemisch etswerk werd pas na 1900 voor het eerst toegepast. De chemicaliën werden met een kwast in verschillende stadia aangebracht, zodat de tinten vloeiend in elkaar overliepen. Behalve met het werk van Gallé, vertoont het type glas dat werd geproduceerd ook veel verwantschap met dat van de gebroeders Daum . In het westen komt het glas van de Keizerlijke Glas- en Porseleinfabriek weinig voor en is daardoor vrij onbekend.

Carl Fabergé (1846-1920) was de zoon van de juwelier van Franse afkomst Gustav Fabergé die in 1842 een zaak opende in St.-Petersburg. Carl kwam in 1872 in de zaak en wilde zich gaan onderscheiden van de andere juweliers in de stad. Niet langer waren alleen de gebruikte materialen belangrijk, nu ook het vakmanschap en de tijd die erin gestoken was. Tegen het einde van de negentiende eeuw begon Carl siervoorwerpen in art nouveau-stijl te vervaardigen (o.a. afbeelding nr. 13). Met zijn werk vertegenwoordigde hij Rusland op de Parijse Wereldtentoonstelling van 1900. Nicolaas II en zijn vrouw Alexandra waren erg gecharmeerd van zijn werk. Vooral Alexandra kocht vele objecten voor haar privé-vertrekken. Ook voorzag Carl Fabergé diverse Gallé-vazen van een zilveren montuur (afbeelding nr. 20). De combinatie van Gallé en Fabergé maakt ze tot unieke stukken, die in het westen niet voorkomen.

De groep die de tentoonstelling voorbereidt, bestaat uit Tamara Rappe (hoofd West-Europese Decoratieve en Toegepaste Kunst van Staatsmuseum de Hermitage in St.-Petersburg), Jelena Anisimova (conservator West-Europees glas, Staatsmuseum de Hermitage), Vincent Boele (conservator Hermitage Amsterdam) en Frans Leidelmeijer (extern adviseur voor de Hermitage Amsterdam).

Frans Leidelmeijer is specialist op het gebied van de Nederlandse toegepaste kunst van de twintigste eeuw. Hij heeft meer dan 25 jaar een galerie op dit gebied gehad. Daarnaast is hij één van de specialisten in het populaire antiekprogramma van de AVRO ‘Tussen Kunst & Kitsch’. Voor de tentoonstelling ‘Art Nouveau tijdens de laatste tsaren’ is hij adviseur en schreef hij een inleiding voor de tentoonstellingscatalogus.

Voor meer informatie:

HERMITAGE AMSTERDAM

Communicatie, Educatie & Marketing
Martijn van Schieveen en Kim van Niftrik
Postbus 11675
1001 GR Amsterdam

T020 530 87 55
Epressoffice@hermitage.nl

ANBI

De Hermitage Amsterdam is een Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI). Wij hoeven geen belasting te betalen over giften. Uw bedrag staat dus volledig tot onze beschikking. En giften aan een ANBI zijn vaak aftrekbaar voor de schenker.

Openingstijden

Dagelijks 10–17 uur
Gesloten 25 december 2014 en 27 april 2015
Open op 1 januari 11-17 uur

© State Hermitage Museum, St Petersburg

De Hermitage Amsterdam is gevestigd op de Amstel 51.

Contact

Voor informatie over de tentoonstellingen, de programmering, de online ticketshop, het gebouw en reserveringen van rolstoelen, groepsbezoeken en CKV-programma’s:
+31 (0)20 530 87 55

Voor alle overige vragen en voor het kantoor: +31 (0)20 530 87 55

Voor reserveringen van rondleidingen en zalen:
0900 HERMITAGE (0900-437648243) lokaal tarief

Voor het reserveren van audiotours (mogelijk vanaf 15 audiotours) kunt u contact opnemen met reservations@guideid.com

Bedankt

De Hermitage Amsterdam bedankt

Founder
Hoofdsponsors
Sponsor
Partner Hermitage voor Kinderen
Strategiepartner
Internetpartner

Onze regenten, partners en fondsen.

Sitemap

x

Nieuwsbrief

Schrijf u in voor onze maandelijkse nieuwsbrief en wij zullen u op de hoogte blijven houden. Niet alleen van de tentoonstellingen, maar van alle andere activiteiten in de Hermitage Amsterdam. Waaronder de culturele avonden op woensdag, zaterdagmiddag lezingen in het auditorium en de zondagochtend concerten.