Wat vertellen de schilderijen ons?

De Vlaamse meesters gebruikten verschillende onderwerpen voor hun schilderijen. Zes populaire onderwerpen waren: portretten, stillevens, landschappen, genrestukken, Bijbelse historiestukken en mythologische historiestukken

Laten we eens kijken naar de kenmerken van deze verschillende onderwerpen:

Portretten

De Vlaamse meesters schilderden vooral portretten van vorsten, edellieden of andere mensen die genoeg geld hadden om een portret te betalen. Meestal beeldden portretten niet alleen deze persoon af. Er werden ook objecten bij geschilderd, waaraan je kunt zien hoe belangrijk de geportretteerde was of wat zijn beroep was. Bij een koning werd bijvoorbeeld vaak een kroon geschilderd, ook al had hij deze niet op. Daarnaast kun je vaak aan de kleding de status van de geportretteerde aflezen. Hoe mooier de kleding, des te hoger de status. Zo kun je als je goed kijkt veel meer aan een portret aflezen dan alleen het uiterlijk van de geportretteerde.

Behalve portretten van belangrijke figuren schilderden de Vlaamse meesters ook zelfportretten. Soms stonden zij hier alleen op, maar soms ook met de hele familie. Ook bij zelfportretten geven objecten en kleding vaak informatie over het leven van de schilder.

Voorbeeld 1:

Op de achtergrond zie je de toren van het Hanzehuis in Antwerpen.

Het klassieke borstbeeld en de boeken laten zien dat dit een geleerd man is.

De officiële kleding duidt op een belangrijke functie.

Portret van Nicolaas Rockox (1621) door Anthonie van Dyck. Nicolaas Rockox werd tussen 1603 en 1636 negen keer tot burgemeester van Antwerpen gekozen. Hij was onder meer jurist, handelaar en een geleerde op het gebied van de Romeinse oudheid. Denk je dat Nicolaas Rockox echt zo’n uitzicht over Antwerpen had of dat dit speciaal zo is geschilderd?

Voorbeeld 2:

Deze zwevende figuurtjes stellen eerder overleden kinderen uit het gezin voor.

De dienstmeid duidt op een zekere welvaart voor dit gezin.

Deze persoon lijkt je recht aan te kijken.

De mand met brood midden op tafel laat de eenvoudige komaf van dit gezin zien.

Zelfportret met ouders, broers en zussen (ca. 1615) van Jacob Jordaens. Jacob is de figuur links met de luit die je lijkt aan te kijken. Dit zelfportret met familie geeft veel aanwijzingen hoe dit gezin destijds leefde. Kun je er nog meer ontdekken?

Stillevens

Stillevens zijn schilderijen van bewegingsloze of zelfs levenloze voorwerpen. Toch kun je in stillevens veel meer ontdekken dan je op het eerste gezicht denkt. Dat komt doordat de Vlaamse meesters veel symboliek gebruikten in hun stillevens. Dit betekent dat veel voorwerpen symbool staan voor een andere betekenis, die niet direct staat afgebeeld. Zo kunnen bloemen en fruit symbool staan voor een rijk leven dat kan vergaan (verwelken of wegrotten) en insecten voor de veranderlijkheid van het leven (het rottingsproces). Exotisch fruit, zeldzame dieren en duur tafelgerei geven dikwijls ook de rijkdom van de opdrachtgever aan. Het stilleven wordt dan een pronkstuk genoemd.

De Vlaamse meesters die stillevens schilderden, waren meestal ook gespecialiseerd in het schilderen van dieren. Vaak werden zij door collega-schilders gevraagd mee te werken aan een schilderij. Dan schilderden zij bijvoorbeeld dieren, bloemen of fruit in een schilderij met levende figuren. Op deze manier werkten de Vlaamse meesters vaak samen.

Rottend fruit symboliseert de veranderlijkheid van het leven.

Een vogel staat vaak voor de mannelijke seksualiteit.

De herfstbladeren symboliseren een late fase in het leven.

Stilleven met bloemen, vruchten en papegaai (1650–1660) van Jan Fijt. Op dit stilleven staat het verval op het punt in te treden. Het is symbolisch voor de vluchtigheid van het aardse bestaan in vergelijking met de eeuwigheid in de hemel. Hoe staat het er op dit schilderij voor met de mannelijke seksualiteit (in combinatie met de andere symboliek)?

Voorbeeld 2:

De levende figuren zijn geschilderd door Peter Paul Rubens.

De bloemen, tijger en schelpen zijn geschilderd door Frans Snijders.

De vereniging van Aarde en Water (ca. 1618) door Peter Paul Rubens en Frans Snijders. Frans Snijders was een specialist in het schilderen van stillevens en dieren. Welke voorwerpen in dit schilderij staan symbool voor Aarde en welke voor Water?

Landschappen

Landschappen gaan bij de Vlaamse meesters vaak hand in hand met andere onderwerpen, zoals genrestukken en Bijbelse historiestukken (zie hieronder). Wanneer het landschap als decor dient voor een alledaags tafereel gaat het meestal om een Vlaams landschap. Als zich in het landschap een verhaal uit de Bijbel afspeelt, bevindt dit landschap zich in of nabij het Heilige Land. Toch zien de Bijbelse landschappen er op de schilderijen vaak hetzelfde uit als de Vlaamse landschappen. Dit komt doordat het Vlaamse land dan model had gestaan voor een Bijbels landschap. Vaak werden het landschap en de figuren daarin geschilderd door twee verschillende schilders, waarvan één gespecialiseerd was in landschappen.

De Vlaamse meesters gebruikten bij landschappen diverse technieken om diepte in het werk te creëren. Zo zijn de kleuren van het landschap op de voorgrond vaak in geelbruine tinten, terwijl de achtergrond meestal groen of zelfs blauwgrijs is. Ook is het landschap op de voorgrond gedetailleerder geschilderd dan de achtergrond. In zulke details vind je veel verschillende informatie over het schilderij.

Voorbeeld 1:

Dit landschap lijkt meer op een Vlaams dan op een Bijbels landschap.

De ontmoeting van Sint Antonius en Paulus de Heremiet (1650) door David Teniers de Jongere. Volgens de legende vindt deze ontmoeting plaats in Egypte. Kun je één of meerdere redenen bedenken waarom de schilder een Vlaams landschap als decor voor deze scène gebruikte?

Voorbeeld 2:

De voorgrond is gedetailleerder geschilderd dan de achtergrond. De kleuren op de voorgrond zijn geelbruin, tegen het groen en blauwgrijs van de achtergrond.

In Rotslandschap met waterval (1610) van Joos de Momper en Jan Brueghel de Oudere zijn kleuren en details gebruikt om diepte in het schilderij te creëren. Kun je nog meer aspecten in dit schilderij vinden die voor diepte zorgen?

Genrestukken

Genrestukken laten scènes uit het dagelijks leven zien. Dit kunnen zowel scènes binnenshuis (bijv. een kroegtafereel of het werk in een keuken) als scènes buitenshuis (bijv. een dorpsfeest of een markt) zijn. In tegenstelling tot portretten laten genrestukken niet vooral rijke of hooggeplaatste lieden zien, maar juist meer het gewone volk. Zo geven genrestukken ons een mooi beeld van hoe het dagelijks leven er in de tijd van de Vlaamse meesters uitzag. Hoewel de details in het schilderij hielpen dit beeld te creëren, hadden ze – net als bij stillevens – ook dikwijls een symbolische betekenis.

Genrestukken komen bij de Vlaamse meesters vaak voor in combinatie met andere onderwerpen. Zo kan men genrestukken die zich buiten afspelen vaak zien als een kruising tussen een genrestuk en een landschap. Bij een genrestuk ligt de nadruk echter meer op het menselijk handelen dan op het landschap.

Voorbeeld 1:

De valk symboliseert het element ‘lucht’.

De schouw symboliseert het element ‘vuur’.

De groenten en het wild symboliseren het element ‘aarde’.

De vissen symboliseren het element ‘water’.

De keuken (1646) van David Teniers de Jongere laat het dagelijks leven in een grote keuken zien. Dit werk is een genrestuk met daarin een zelfportret. Kun je aangeven wie van de figuren op het schilderij David Teniers de Jongere is en waarom?

Voorbeeld 2:

Landschap

Spelende boeren

Boeren die een balspel spelen (1645–1650) van David Teniers de Jongere is een combinatie van een genrestuk en een landschap. Kun je één of meer redenen geven waarom je aandacht eerder naar de spelende boeren uitgaat dan naar het landschap?

Bijbelse historiestukken

Op Bijbelse historiestukken worden verhalen uit de Bijbel op het schilderij afgebeeld. In de tijd van Rubens, Van Dyck en Jordaens waren de Bijbelse verhalen onder het volk veel bekender dan tegenwoordig. Bijbelse historiestukken werden meestal geschilderd in opdracht van de katholieke kerk. Die gebruikte deze werken als propaganda voor het katholieke geloof. Met name de grote werken die het lijden van Christus afbeeldden, kwamen vaak op een centrale plek in de kerk te hangen.

De bekendste verhalen uit de Bijbel zijn in talloze werken geschilderd. Zo heeft Peter Paul Rubens meerdere schilderijen van de kruisafneming van Christus gemaakt. Ook bij Bijbelse historiestukken maakten de Vlaamse meesters vaak gebruik van symboliek om de christelijke boodschap te versterken.

Voorbeeld 1:

Deel van het kruis

Jezus Christus

Kruisafneming (ca. 1618) van Peter Paul Rubens is een van de werken die Rubens over deze passage uit de Bijbel schilderde. Hoewel de symbolen van het lijden van Christus (doornenkroon, spijkers, spons, koperen schaal, bordje met opschrift INRI op het kruis) op dit schilderij ontbreken, kun je duidelijk zien dat Christus heeft geleden. Hoe kun je dit zien?

Voorbeeld 2:

Jezus Christus

De maagd Maria

Hemel

Aarde

Bij Hemelvaart en Kroning van Maria (1611) van Peter Paul Rubens zien we onderaan het aardse tafereel waar men in het lege graf van de maagd Maria alleen bloemen vindt, terwijl zij op de bovenste helft van het schilderij in de hemel wordt gekroond door Jezus Christus. Op wat voor manier was dit schilderij propaganda voor de katholieke kerk?

Mythologische historiestukken

Behalve door verhalen uit de Bijbel lieten de Vlaamse meesters zich voor hun schilderijen ook inspireren door verhalen uit de Griekse en Romeinse mythologie. Deze werken worden mythologische historiestukken genoemd. Waar Christus, de maagd Maria en de apostelen dikwijls de hoofdrol opeisten in de Bijbelse historiestukken, draaiden de mythologische historiestukken voornamelijk om de avonturen van de Griekse en Romeinse goden.

Naast scènes uit de Griekse en Romeinse mythologie zijn mythologische historiestukken ook wel allegorieën, waarbij gebruik wordt gemaakt van personificaties. Een allegorie is een symbolische voorstelling waarbij een idee of abstract begrip (bijv. vrede of liefde) wordt verbeeld door één of meer personen, dieren en voorwerpen. Bij een personificatie wordt een abstract begrip weergegeven in een menselijke gedaante (bijv. Neptunus, god van de zeeën, als personificatie van water).

Voorbeeld 1:

Europa

Zeus vermomd als stier

De roof van Europa (1640–1645) van Cornelis Schut laat het moment zien dat prinses Europa op de rug van de als stier vermomde oppergod Zeus gaat zitten. Volgens de mythe was Europa met haar vriendinnen bloemen aan het plukken toen een mooie witte stier verscheen. Toen Europa op de stier ging zitten, rende het beest de zee in en zwom naar Kreta. De stier was oppergod Zeus die verliefd op Europa was geworden en haar daarom ontvoerde. Hoe is de verliefdheid van Zeus op dit schilderij afgebeeld?

Voorbeeld 2:

Hercules

Minerva

Mars

Hercules en Minerva verdrijven Mars (1630–1640) van Victor Wolfoet de Jongere is een allegorie op de vrede. De godin van de wijsheid Minerva en de held Hercules verdrijven Mars, de god van de oorlog. Mars is hier de personificatie van oorlog. Op welke manieren is oorlog hier nog meer afgebeeld?

De stijl: barok

De meeste Vlaamse meesters schilderden in de barokstijl. Die stijl suggereert beweging en emotie in het schilderij. De Vlaamse meesters maakten gebruik van diagonale lijnen en driehoekscomposities om deze beweging en emotie te laten zien.

Voorbeeld 1:

In Hercules en Minerva verdrijven Mars (ca. 1630– 1640) van Victor Wolfoet de Jongere geven diagonale lijnen beweging in het schilderij aan. Welke beweging zie je in dit schilderij?

Voorbeeld 2:

In Allegorisch familieportret (ca. 1650–1655) van Jacob Jordaens staan verschillende duidelijke driehoekscomposities. Kun je zelf nog meer driehoekscomposities en diagonale lijnen ontdekken?

Ga zelf aan de slag

Bekijk thuis een fotoalbum en kijk of je de foto’s kunt onderverdelen in verschillende onderwerpen. Je mag zelf ook nieuwe onderwerpen verzinnen.

Kies één of meerdere onderwerpen. Maak naar dit (deze) onderwerp(en) één of meerdere foto’s in de stijl van de Vlaamse meesters. Gebruik Photoshop voor special effects.

Openingstijden

Dagelijks 10–17 uur
Gesloten 26 april en 25 december 2014

© State Hermitage Museum, St Petersburg

De Hermitage Amsterdam is gevestigd op de Amstel 51.

Contact

Voor informatie over de tentoonstellingen, de programmering, de online ticketshop, het gebouw en reserveringen van rolstoelen, groepsbezoeken en CKV-programma’s:
+31 (0)20 530 87 55

Voor alle overige vragen en voor het kantoor: +31 (0)20 530 87 55

Voor reserveringen van rondleidingen en zalen:
0900 HERMITAGE (0900-437648243) lokaal tarief

Voor het reserveren van audiotours (mogelijk vanaf 15 audiotours) kunt u contact opnemen met reservations@guideid.com

Sitemap

x

Nieuwsbrief

Schrijf u in voor onze maandelijkse nieuwsbrief en wij zullen u op de hoogte blijven houden. Niet alleen van de tentoonstellingen, maar van alle andere activiteiten in de Hermitage Amsterdam. Waaronder de culturele avonden op woensdag, zaterdagmiddag lezingen in het auditorium en de zondagochtend concerten.